İklim Riski ve TCFD Analizi: Kurumsal Değerlendirme Rehberi

İklim değişikliği, kurumsal risk yönetiminin merkezine yerleşmiş durumdadır. Finansal kararlarını iklim riskini dikkate almadan alan şirketler, hem fiziksel varlık kayıpları hem de politika değişikliklerinden kaynaklanan geçiş riskleriyle büyük sürprizlerle karşılaşmaktadır. İklimle İlgili Finansal Açıklamalar Görev Gücü (Task Force on Climate-related Financial Disclosures - TCFD), 2017'de yayımladığı çerçeveyle bu risklerin kurumsal raporlamaya entegrasyonu için referans standart haline gelmiştir. Bu rehber, TCFD metodolojisini ve iklim riski analizini kapsamlı biçimde ele almaktadır.

TCFD Nedir?

TCFD, 2015 yılında Finansal İstikrar Kurulu (Financial Stability Board) tarafından kurulmuştur. Amacı, şirketlerin ve finansal kurumların iklim değişikliğiyle ilgili finansal riskleri ve fırsatları tutarlı, karşılaştırılabilir ve güvenilir biçimde raporlamasını sağlamaktır.

TCFD çerçevesi 2017'de yayımlanmış; küresel ölçekte 4.000'den fazla kuruluş tarafından benimsenmiştir. ISSB'nin 2023'te yayımladığı IFRS S2 standardı ve AB'nin ESRS E1 standardı, TCFD metodolojisini temel alarak geliştirilmiştir.

TCFD'nin Dört Temel Sütunu

1. Yönetişim (Governance)

Yönetim Kurulu Gözetimi: İklim değişikliğiyle ilgili risk ve fırsatların yönetim kurulu düzeyinde nasıl değerlendirildiği açıklanır. Yönetim kurulunun konuyu ne sıklıkla görüştüğü, konu için özel komite oluşturulup oluşturulmadığı ve üyelerin uzmanlık düzeyi bu kapsamda incelenir.

Yönetim Seviyesi: İklim riskini yönetmekle görevli üst düzey yöneticilerin rolü, karar alma süreçleri ve performans değerlendirme mekanizmaları açıklanır.

2. Strateji (Strategy)

Risk ve Fırsatların Belirlenmesi: Kısa (0-5 yıl), orta (5-15 yıl) ve uzun (15+ yıl) vadede önemlilik taşıyan iklim riskleri ve fırsatları tanımlanır.

İş ve Finansal Etkileri: Belirlenen risklerin iş modeli, strateji ve finansal planlama üzerindeki mevcut ve potansiyel etkileri değerlendirilir.

Strateji Direnci: Farklı iklim senaryoları karşısında şirket stratejisinin ne kadar dayanıklı olduğu test edilir.

3. Risk Yönetimi (Risk Management)

• İklim risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi için kullanılan süreçler
• İklim riskinin genel kurumsal risk yönetim çerçevesine entegrasyonu
• Risk önceliklendirme metodolojisi

4. Ölçütler ve Hedefler (Metrics and Targets)

• İklim riskini ve fırsatı izlemede kullanılan ölçütler
• Scope 1, 2 ve 3 sera gazı emisyonları
• İklim değişikliğiyle ilgili riskler ve fırsatlar için belirlenen hedefler

İklim Riski Türleri

Geçiş Riskleri (Transition Risks)

Düşük karbonlu ekonomiye geçiş sürecinden kaynaklanan riskler:

Politika ve Hukuki Riskler:

• Karbon fiyatlandırma mekanizmaları (AB ETS, CBAM)
• Emisyon standartları sıkılaşması
• Yakıt standartları
• Sorumluluk davaları riski

Teknoloji Riskleri:

• Düşük karbon teknolojilerine geçişin başarısız olması
• Mevcut varlıkların değer kaybı (stranded assets)
• Temiz teknoloji geliştirme maliyetleri

Piyasa Riskleri:

• Tüketici tercihlerinin değişmesi
• Karbon yoğun ürün ve hizmetlere talebin azalması
• Yeşil ürün ve hizmetlere talebin artması

İtibar Riskleri:

• İklim değişikliğiyle yeterince mücadele etmeme algısı
• Greenwashing iddiaları
• Paydaş beklentilerinin karşılanamaması

Fiziksel Riskler (Physical Risks)

İklim değişikliğinin fiziksel etkilerinden kaynaklanan riskler:

Akut Fiziksel Riskler:

• Seller, kasırgalar, fırtınalar
• Orman yangınları
• Aşırı sıcaklık olayları

Kronik Fiziksel Riskler:

• Ortalama sıcaklık artışı
• Uzun vadeli kuraklıklar ve su kıtlığı
• Deniz seviyesi yükselmesi
• Tarımsal verimlilik değişimleri

İklim Senaryo Analizi

TCFD'nin en kritik metodolojik gereksinimi senaryo analizidir. Şirketler, farklı iklim senaryoları altında stratejilerinin ne kadar dayanıklı olduğunu test etmelidir.

Temel Senaryo Türleri

1.5-2°C Senaryosu: Agresif politika müdahalesi ve hızlı düşük karbon geçişini varsayar. IEA NZE 2050 veya NGFS Net Zero 2050 senaryoları bu kategoridedir. Bu senaryoda geçiş riskleri yüksek, fiziksel riskler görece düşüktür.

3-4°C Senaryosu: Sınırlı politika müdahalesi ve yüksek emisyon devamını varsayar. IPCC RCP6.0-8.5 senaryoları bu kategoridedir. Bu senaryoda fiziksel riskler çok yüksek, geçiş riskleri görece düşüktür.

Senaryo Analizi Adımları

1. Şirket için en önemli iklim risklerini belirleyin
2. İlgili senaryo kaynaklarını seçin (NGFS, IEA, IPCC)
3. Seçilen senaryolarda belirlenen risklerin finansal etkisini hesaplayın
4. Sonuçları yönetim ve raporlama süreçlerine entegre edin

Senaryo Kaynakları

• NGFS (Network for Greening the Financial System): Finansal kurumlar için standardize senaryolar
• IEA (International Energy Agency): Enerji sektörü odaklı senaryolar (NZE 2050, SDS, STEPS)
• IPCC AR6: Bilimsel RCP/SSP senaryoları
• Shell, BP senaryoları: Enerji sektörü perspektifli uzun vadeli senaryolar

TCFD ve ESRS E1 Uyumu

CSRD kapsamındaki ESRS E1 standardı, TCFD metodolojisini büyük ölçüde benimsemiştir. TCFD raporlaması yapan şirketler için ESRS E1'e geçiş önemli avantajlar sağlamaktadır. Temel farklar şunlardır:

Özellik	TCFD	ESRS E1
Zorunluluk	Gönüllü (bazı ülkelerde yasal)	AB'de yasal yükümlülük
Önemlilik	Finansal odaklı	Çift önemlilik
Emisyon kapsamı	Önerilen	Zorunlu (Scope 1-2-3)
Geçiş planı	Teşvik edilen	Zorunlu
Güvence	İsteğe bağlı	Zorunlu (sınırlı)

Türkiye'deki İklim Riskleri

Türkiye, iklim değişikliğinin etkilerine karşı yüksek düzeyde kırılgandır. IPCC değerlendirmelerine göre Akdeniz havzasının bir parçası olan Türkiye şu iklim risklerini taşımaktadır:

Fiziksel Riskler:

• Kıyı bölgelerinde artan sel ve fırtına riskleri
• İç bölgelerde yoğunlaşan kuraklıklar ve su kıtlığı
• Sıcaklık artışının tarımsal verimlilik üzerindeki olumsuz etkileri
• Deniz seviyesi yükselmesinin kıyı altyapısına etkisi

Geçiş Riskleri:

• CBAM ve AB iklim politikalarından kaynaklanan ihracat kısıtlamaları
• Karbona bağımlı sektörlerde (çelik, çimento, kimya) artan maliyetler
• Fosil yakıt yatırımlarında değer kaybı riski
• Elektrik sektörü dönüşümü

Stranded Assets Riski

"Mahsur kalan varlıklar" (stranded assets) kavramı, düşük karbonlu geçiş nedeniyle ekonomik değerini yitirecek varlıkları ifade eder. Bu risk özellikle şu alanlarda yoğunlaşmaktadır:

• Karbona bağımlı enerji santralleri (kömür, doğalgaz)
• Petrol ve doğalgaz rezervleri
• Yüksek karbon yoğunluklu endüstriyel tesisler
• Karbon maliyetine duyarlı taşınmazlar

Türkiye'de kömüre dayalı elektrik üretim kapasitesi ve fosil yakıt altyapısı, stranded asset risk değerlendirmesinde öncelikli alanlardandır.

Uygulamada İklim Riski Değerlendirmesi

1. Risk Envanteri Oluşturun

Sektöre, iş modeline ve coğrafyaya özgü fiziksel ve geçiş risklerini listeleyin. Her risk için göstergeler ve veri kaynakları tanımlayın.

2. Finansal Büyüklüğü Tahmin Edin

Her önemli risk için değer riskte (Value at Risk - VaR) veya nakit akışı etkisi tahmin edin. Gelir kaybı, artan operasyonel maliyet, sermaye harcaması ve varlık değer düşüşü boyutları değerlendirilmelidir.

3. Senaryo Testini Uygulayın

Belirlenen riskleri iki veya üç farklı iklim senaryosu altında test edin. Çıktıları mevcut iş planıyla karşılaştırın.

4. Yönetim Eylemlerini Tanımlayın

Her önemli risk için azaltım, uyum veya transfer stratejileri geliştirin. Bu eylemlerin uygulanma maliyetini ve faydalarını değerlendirin.

Sıkça Sorulan Sorular

TCFD zorunlu mudur? Birleşik Krallık, Yeni Zelanda ve bazı diğer ülkelerde belirli şirket kategorileri için yasal zorunluluk haline gelmiştir. AB'de ise ESRS E1 kapsamında benzer gereksinimler CSRD yükümlüsü şirketler için zorunludur.

İklim senaryo analizi için teknik uzmanlık gerekli midir? Temel düzeyde senaryolar için mevcut rehber belgeler ve araçlar kullanılabilir. Ancak daha ayrıntılı finansal modelleme için iklim risk uzmanı desteği faydalıdır.

Şirketim iklim açısından düşük riskli sektördeyse TCFD gerekli midir? Her sektörün iklim değişikliğiyle ilişkisi vardır. Hizmet sektörü bile tedarik zinciri, çalışan güvenliği ve operasyon lokasyonu üzerinden iklim riskine maruz kalmaktadır.

Senaryo analizi ile karbon ayak izi hesaplaması arasındaki fark nedir? Karbon ayak izi geçmiş ve mevcut emisyonları ölçer; senaryo analizi ise gelecekteki farklı iklim politikası ortamlarında şirketin maruz kalacağı finansal riskleri değerlendirir. İkisi tamamlayıcı araçlardır.

Sonuç

İklim riski analizi ve TCFD raporlaması, kurumsal risk yönetiminin artık ayrılmaz bir parçasıdır. Fiziksel iklim riskleri, geçiş riskleri ve stranded asset tehditleriyle yüzleşmeyen şirketler; hem finansal performansta hem de yatırımcı güveninde ciddi kayıplar yaşayabilir. TCFD ve ESRS E1 çerçevelerini benimsemek, bu riskleri görünür kılmanın ve yönetmenin en etkili yoludur.

CarbonEmit, iklim riski değerlendirmesi, TCFD uyumluluk ve ESRS E1 hazırlığı konularında kapsamlı danışmanlık hizmetleri sunmaktadır. carbonemit.com üzerinden bizimle iletişime geçin.

---

İlgili Makaleler:

• Karbon Nötr ve Net Sıfır: Fark ve Stratejiler
• AB ETS Emisyon Ticaret Sistemi
• Scope 1, 2 ve 3 Emisyonlar Nedir?
• Karbon Azaltım Hedefleri ve SBTi