Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir? Kapsamlı Rehber

Scope 1, 2, 3 Nedir?

Sera gazı emisyonlarının Scope (Kapsam) sınıflandırması, GHG Protokolü tarafından geliştirilen ve ISO 14064 tarafından benimsenen bir çerçevedir. Bu çerçeve, emisyonları kaynağına ve kuruluşun kontrol düzeyine göre üç kapsama ayırır:

• Scope 1: Doğrudan emisyonlar
• Scope 2: Enerji dolaylı emisyonları
• Scope 3: Diğer dolaylı emisyonlar (değer zinciri)

Bu sınıflandırma, CBAM raporlaması, ISO 14064-1 GHG envanteri, CSRD sürdürülebilirlik raporlaması ve SBTi hedef belirleme süreçlerinin ortak dilidir.

---

Scope 1: Doğrudan Emisyonlar

Tanım

Kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere salınan sera gazı emisyonlarıdır.

Kaynak Kategorileri

Sabit yanma kaynakları:

• Kazanlar, fırınlar, türbinler, jeneratörler
• Doğalgaz, kömür, fuel oil, LPG yakıtlı ekipmanlar

Mobil yanma kaynakları:

• Şirket araçları (binek, ticari)
• Forkliftler, iş makineleri
• Şirket uçakları, deniz taşıtları

Proses emisyonları:

• Kimyasal reaksiyonlardan kaynaklanan emisyonlar
• Çelik üretiminde kireçtaşı kalsinasyonu
• Çimento üretiminde klinker prosesi
• Gübre üretiminde N₂O oluşumu

Kaçak emisyonlar (fugitive):

• Soğutma ve klima sistemlerindeki HFC kaçakları
• Doğalgaz dağıtım hatlarındaki metan sızıntıları
• SF₆ içeren elektrik anahtarlama ekipmanları

Hesaplama

Scope 1 Emisyon = Aktivite Verisi × Emisyon Faktörü × GWP

Örnek: 1.000.000 m³ doğalgaz × 2,02 kgCO₂/m³ = 2.020 tCO₂

CBAM Bağlantısı

CBAM kapsamında direct emissions (doğrudan emisyonlar), Scope 1'e karşılık gelir ve embedded emissions hesabının temel bileşenidir: CBAM (SKDM) Embedded Emissions Nasıl Hesaplanır?

---

Scope 2: Enerji Dolaylı Emisyonları

Tanım

Kuruluşun satın aldığı ve tükettiği elektrik, ısı, buhar veya soğutma enerjisinin üretimi sırasında oluşan emisyonlardır.

Bu emisyonlar fiziksel olarak enerji üretim tesisinde gerçekleşir; ancak kuruluşun enerji talebi nedeniyle var olur.

Hesaplama Yöntemleri

Konum bazlı yöntem (Location-based): Ülke veya bölge şebeke ortalama emisyon faktörü kullanılır.

Scope 2 = Elektrik Tüketimi (MWh) × Şebeke Emisyon Faktörü (tCO₂/MWh)

Türkiye için: ~0,47 tCO₂/MWh (TEİAŞ yıllık ortalama)

Piyasa bazlı yöntem (Market-based): Spesifik tedarikçi faktörü veya yenilenebilir enerji sertifikası kullanılır.

• Yenilenebilir enerji sözleşmesi (PPA) → 0 tCO₂/MWh
• Yeşil enerji sertifikası (I-REC, GO) → 0 tCO₂/MWh
• Spesifik tedarikçi faktörü → Tedarikçiye göre değişir

CBAM Bağlantısı

CBAM'da indirect emissions (dolaylı emisyonlar), Scope 2'ye karşılık gelir. Bazı CBAM sektörlerinde (özellikle alüminyum) Scope 2 emisyonları toplam gömülü emisyonun önemli bir bölümünü oluşturur.

Elektrik kaynaklı CBAM maliyeti: CSCF ve ETS Fiyatı CBAM Maliyetini Nasıl Etkiler?

---

Scope 3: Değer Zinciri Emisyonları

Tanım

Kuruluşun değer zincirinden kaynaklanan, Scope 1 ve 2'ye dahil olmayan tüm dolaylı emisyonlardır. Genellikle toplam emisyonun %70-90'ını oluşturur.

15 Kategori

Yukarı akış (Upstream):

Kategori	Açıklama	Örnek
1. Satın alınan mal ve hizmetler	Hammadde ve hizmet tedarikçileri	Çelik için demir cevheri
2. Sermaye malları	Makine, ekipman, bina	Yeni üretim hattı
3. Yakıt/enerji ile ilgili	Scope 1-2'ye dahil olmayan	Yakıt üretim emisyonları
4. Yukarı akış taşımacılığı	Tedarikçiden tesise taşıma	Hammadde nakliyesi
5. Operasyonel atıklar	Atık bertarafı	Depolama, yakma
6. İş seyahatleri	Çalışan uçuş ve konaklama	Yurt dışı toplantı
7. Çalışan ulaşımı	İşe gidiş-geliş	Servis, özel araç
8. Kiralık varlıklar (yukarı)	Kiralanan tesisler	Kiralık ofis

Aşağı akış (Downstream):

Kategori	Açıklama	Örnek
9. Aşağı akış taşımacılığı	Tesisten müşteriye taşıma	Ürün sevkiyatı
10. Satılan ürünlerin işlenmesi	Ara ürün işleme	Çelik bobin → boru
11. Satılan ürünlerin kullanımı	Kullanım aşaması	Araçta yakıt tüketimi
12. Ömür sonu işlemleri	Bertaraf ve geri dönüşüm	Ambalaj geri dönüşümü
13. Kiralık varlıklar (aşağı)	Kiralanan varlıklar	Kiralık araç filosu
14. Franchise'lar	Franchise operasyonları	Mağaza zincirleri
15. Yatırımlar	Finansal yatırımlar	İştirak emisyonları

CBAM ve Scope 3

CBAM kapsamında tedarikçi emisyonları (Scope 3 Kategori 1) kritik önem taşır. İhracatçı firmaların AB'ye bildirdiği embedded emissions, tedarikçiden gelen karbonu da içerebilir: Tedarikçiden Veri Toplama Stratejisi

---

Scope 1, 2, 3 Oranları: Sektörel Karşılaştırma

Sektör	Scope 1	Scope 2	Scope 3
Demir-çelik	%50-60	%15-25	%20-30
Çimento	%70-80	%10-15	%10-20
Alüminyum	%10-20	%50-60	%20-30
Otomotiv	%5-10	%5-10	%80-90
Teknoloji	%1-5	%5-15	%80-95
Perakende	%2-5	%10-20	%75-90

Bu tablo göstermektedir: CBAM sektörlerinde Scope 1 ve 2 dominant iken, tüketici sektörlerinde Scope 3 baskındır.

---

Hangi Scope Hangi Regülasyonda Gerekli?

Regülasyon	Scope 1	Scope 2	Scope 3
CBAM (SKDM)	Zorunlu	Sektöre göre zorunlu	Dolaylı (tedarikçi)
ISO 14064-1	Zorunlu	Zorunlu	Önerilir/zorunlu (2018)
CSRD/ESRS	Zorunlu	Zorunlu	Zorunlu (aşamalı)
SBTi	Zorunlu	Zorunlu	Zorunlu (>%40 ise)
CDP	Zorunlu	Zorunlu	Zorunlu

---

Scope Sınırlarında Sık Yapılan Hatalar

1. Kiralık araçları yanlış scope'a atamak: Operasyonel kontrol altındaysa Scope 1
2. Yeşil enerji sertifikasını Scope 1'e saymak: Yenilenebilir enerji Scope 2'yi etkiler
3. Scope 3'ü tamamen atlamak: ISO 14064:2018 önemlilik analizi gerektirir
4. Çift sayım (double counting): Aynı emisyonun birden fazla scope'ta sayılması
5. Tedarikçi verisini Scope 1 gibi raporlamak: Tedarikçi emisyonları Scope 3'tür

CBAM hataları: CBAM (SKDM)'da En Sık Yapılan 10 Hata

---

Scope Bazlı Azaltım Stratejileri

Scope 1 Azaltımı

• Enerji verimliliği yatırımları
• Yakıt ikamesi (doğalgaz → hidrojen)
• Proses optimizasyonu
• Kaçak emisyon tespiti ve onarımı

Scope 2 Azaltımı

• Yenilenebilir enerji sözleşmeleri (PPA)
• Yeşil enerji sertifikaları (I-REC, GO)
• Enerji verimliliği (talep azaltma)
• Çatı üstü güneş enerjisi

Scope 3 Azaltımı

• Düşük karbonlu tedarikçi seçimi
• Tedarikçi işbirliği programları
• Ürün tasarımı optimizasyonu
• Lojistik verimliliği

CBAM maliyetini düşürme stratejileri: CBAM (SKDM) Maliyeti Nasıl Düşürülür?

---

Sonuç

Scope 1, 2, 3 sınıflandırması, emisyon yönetiminin temel dilidir. Bu dili doğru konuşmak:

• CBAM beyanlarını doğru hazırlamak
• ISO 14064-1 envanterini tutarlı oluşturmak
• CSRD raporlamasını karşılamak
• SBTi hedeflerini belirlemek

için zorunludur.

Firmalar için kritik olan: Her scope'un tanımını bilmek değil, kendi operasyonlarında hangi emisyonların hangi scope'a girdiğini doğru tespit etmektir.

---

Derinlemesine İnceleyin

CSRD ve Sürdürülebilirlik Raporlaması

• CSRD 2025 Uygulama Rehberi: Hangi Şirketler Neyi Raporlamalı?
• CSRD Çifte Önemlilik (Double Materiality): Finansal ve Etki Boyutları
• CSRD'nin Türkiye'ye Etkileri: İhracatçı Firmalar İçin Yol Haritası

---

İlgili Yazılar

• ISO 14064 ile Kurumsal Karbon Ayak İzi Yönetimi
• ISO 14064 Nedir?
• GHG Protokolü Nedir?
• CBAM (SKDM) Embedded Emissions Nasıl Hesaplanır?
• Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri

---

Scope 1, 2 ve 3 Emisyonlarınızı Yönetmek için CarbonEmit

• Scope Bazlı GHG Envanter ve İzleme Sistemi — Sabit yanma, mobil yanma, proses ve kaçak emisyonları Scope 1'de; satın alınan enerjiyi Scope 2'de; değer zincirinin 15 kategorisini Scope 3'te yapılandırılmış biçimde takip edin.
• CBAM Direct ve Indirect Emissions Beyan Aracı — CBAM'ın gerektirdiği doğrudan (Scope 1) ve dolaylı (Scope 2) emisyonları sektöre özel formatta hesaplayın ve beyan edin; AB portalına uyumlu çıktı üretin.
• Ürün Bazında Scope Ayrıştırma ve PCF Hesaplama — Tesis düzeyindeki Scope 1 ve 2 verilerini ürün karbon ayak iziyle ilişkilendirin; tedarikçi Scope 3 verilerini birleştirerek bütünleşik ürün emisyon profili oluşturun.