Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri: Kapsamlı Rehber

Karbon Ayak İzi Nedir?

Karbon ayak izi, bir birey, kuruluş, ürün veya faaliyetin doğrudan ve dolaylı olarak atmosfere saldığı sera gazı emisyonlarının CO₂ eşdeğeri (tCO₂e) cinsinden ifadesidir.

İki temel düzeyde hesaplanır:

• Kurumsal karbon ayak izi: Bir kuruluşun belirli bir dönemdeki toplam emisyonları (ISO 14064-1, GHG Protokolü)
• Ürün karbon ayak izi: Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca oluşan emisyonlar (ISO 14067)

---

Temel Hesaplama Formülü

Karbon ayak izi hesaplamasının temel denklemi:

Emisyon (tCO₂e) = Aktivite Verisi × Emisyon Faktörü × GWP

Aktivite verisi: Ölçülebilir fiziksel büyüklük (enerji tüketimi, yakıt miktarı, üretim hacmi)

Emisyon faktörü: Birim aktivite başına sera gazı emisyonu (kgCO₂/kWh, kgCH₄/m³)

GWP (Küresel Isınma Potansiyeli): Farklı sera gazlarını CO₂ eşdeğerine dönüştüren katsayı

GWP Değerleri (IPCC AR6)

Sera Gazı	Formül	GWP (100 yıl)
Karbondioksit	CO₂	1
Metan	CH₄	27,9
Diazot monoksit	N₂O	273
HFC-134a	CH₂FCF₃	1.526
SF₆	SF₆	25.200
NF₃	NF₃	17.400

---

Kurumsal Karbon Ayak İzi Hesaplama

Adım 1: Organizasyonel Sınır Belirleme

Hangi tesislerin, iştiraklerin ve operasyonların kapsama dahil olduğunu belirleyin:

• Operasyonel kontrol: Operasyonel kontrolünüz altındaki tesislerin %100 emisyonu
• Finansal kontrol: Finansal kontrolünüz altındaki tesislerin %100 emisyonu
• Öz sermaye payı: Sahiplik oranınıza göre emisyon tahsisi

Adım 2: Operasyonel Sınır Belirleme (Scope Tanımı)

Scope 1 kaynakları:

• Doğalgaz tüketimi (kazanlar, fırınlar)
• Dizel/benzin tüketimi (şirket araçları, jeneratörler)
• Proses emisyonları (kimyasal reaksiyonlar)
• Kaçak emisyonlar (soğutucu gazlar)

Scope 2 kaynakları:

• Şebekeden satın alınan elektrik
• Satın alınan ısı/buhar/soğutma

Scope 3 kaynakları (15 kategori):

• Satın alınan mal ve hizmetler
• İş seyahatleri, çalışan ulaşımı
• Yukarı/aşağı akış taşımacılığı
• Ürün kullanımı ve ömür sonu

Scope detayları: Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?

Adım 3: Aktivite Verisi Toplama

Her emisyon kaynağı için ölçülebilir veri toplanır:

Kaynak	Aktivite Verisi	Veri Kaynağı
Doğalgaz	m³ veya kWh tüketim	Faturalar, sayaç okumaları
Elektrik	kWh tüketim	Faturalar, alt sayaçlar
Dizel	Litre tüketim	Satın alma kayıtları
Şirket araçları	km veya litre yakıt	Araç takip sistemi
Soğutucu gazlar	kg dolum/kaçak	Bakım kayıtları
İş seyahatleri	km veya yolcu-km	Seyahat kayıtları

Adım 4: Emisyon Faktörü Seçimi

Her aktivite verisi için uygun emisyon faktörünün belirlenmesi:

Birincil faktörler (tercih edilen):

• Tesis düzeyinde ölçüm (CEMS)
• Yakıt analiz sonuçları
• Tedarikçi beyanları

İkincil faktörler:

• Ulusal emisyon faktörleri (Türkiye: T.C. Çevre Bakanlığı)
• Uluslararası veritabanları (IPCC, IEA)
• Sektörel ortalamar

Yaygın emisyon faktörleri (Türkiye):

Kaynak	Emisyon Faktörü	Birim
Doğalgaz	2,02	kgCO₂/m³
Motorin	2,68	kgCO₂/litre
Benzin	2,31	kgCO₂/litre
LPG	1,66	kgCO₂/litre
Elektrik (şebeke)	~0,47	kgCO₂/kWh
Kömür (taşkömürü)	2,42	kgCO₂/kg

Adım 5: Hesaplama ve Raporlama

Örnek hesaplama:

Bir üretim tesisi yıllık:

• 500.000 m³ doğalgaz tüketiyor
• 2.000.000 kWh elektrik tüketiyor
• 50.000 litre motorin tüketiyor

Scope 1 (doğalgaz): 500.000 × 2,02 = 1.010 tCO₂
Scope 1 (motorin): 50.000 × 2,68 / 1.000 = 134 tCO₂
Scope 2 (elektrik): 2.000.000 × 0,47 / 1.000 = 940 tCO₂

Toplam Scope 1: 1.144 tCO₂
Toplam Scope 2: 940 tCO₂
Toplam (Scope 1+2): 2.084 tCO₂

Kurumsal GHG envanteri oluşturma rehberi: ISO 14064 ile Kurumsal Karbon Ayak İzi Yönetimi

---

Ürün Karbon Ayak İzi Hesaplama

Fonksiyonel Birim

Hesaplamanın referans noktası:

• "1 ton sıcak haddelenmiş çelik rulo"
• "1 litre ambalajlanmış süt"
• "1 adet pamuklu t-shirt"

Sistem Sınırları

Yaklaşım	Kapsam	CBAM Uyumu
Beşikten kapıya	Hammadde → üretim çıkışı	Doğrudan uyumlu
Beşikten mezara	Hammadde → ömür sonu	Tam LCA

Yaşam Döngüsü Aşamaları

1. Hammadde çıkarımı: Maden, tarım, orman ürünleri
2. Malzeme işleme: Rafinaj, ergitme, kimyasal işleme
3. Üretim: Parça imalat, montaj, ambalaj
4. Dağıtım: Taşımacılık, depolama
5. Kullanım: Enerji tüketimi, bakım
6. Ömür sonu: Geri dönüşüm, bertaraf, kompostlama

ISO 14067 ile ürün karbon ayak izi: ISO 14067 Nedir? Ürün Karbon Ayak İzi Rehberi

---

Emisyon Faktörü Kaynakları

Uluslararası Kaynaklar

Kaynak	İçerik	Erişim
IPCC Emission Factor Database	Küresel referans faktörler	Ücretsiz
IEA CO₂ Emissions from Fuel Combustion	Ülke bazlı enerji emisyon faktörleri	Ücretli
Ecoinvent	18.000+ LCA veri seti	Ücretli
GaBi / Sphera	Endüstriyel LCA verileri	Ücretli
DEFRA	İngiltere emisyon faktörleri (yaygın kullanılır)	Ücretsiz

Ulusal Kaynaklar

• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ulusal emisyon faktörleri
• TEİAŞ: Türkiye elektrik şebeke emisyon faktörü
• TÜİK: Sera gazı emisyon istatistikleri

Veri Kalitesi Hiyerarşisi

1. Tesis ölçümü (en güvenilir)
2. Ulusal spesifik faktör
3. Bölgesel ortalama
4. Küresel varsayılan değer (en düşük güvenilirlik)

CBAM'da actual data ve default value karşılaştırması: Default Value vs Actual Data: CBAM'da Hangi Yöntemi Kullanmalı?

---

CBAM Uyumlu Hesaplama

CBAM kapsamında embedded emissions hesabı, standart karbon ayak izi hesaplamasıyla büyük ölçüde örtüşür ancak bazı spesifik kuralları vardır:

CBAM Spesifik Gereksinimler

• Doğrudan emisyonlar (Scope 1): Tüm CBAM sektörlerinde zorunlu
• Dolaylı emisyonlar (Scope 2): Bazı sektörlerde zorunlu (alüminyum, hidrojen)
• Precursor emisyonları: Girdi malzeme emisyonları (çelikte demir cevheri, çimentoda klinker)
• Tahsis kuralları: CBAM'ın kendi tahsis metodolojisi

Hesaplama Örnekleri

Çelik (EAF):

Doğrudan emisyonlar: Elektrik ark fırını prosesi + yakıt yanması
Dolaylı emisyonlar: Elektrik tüketimi
Precursor: Hurda, alaşım elementleri
Toplam embedded emissions = Doğrudan + Dolaylı + Precursor / Üretim miktarı

CBAM embedded emissions hesaplama detayları: CBAM (SKDM) Embedded Emissions Nasıl Hesaplanır?

---

Hesaplama Araçları ve Yazılımlar

Kurumsal Düzey

• ISO 14064-1 uyumlu GHG envanteri yazılımları
• CDP Online Response System
• GHG Protokolü hesaplama araçları (sektörel araçlar mevcut)

Ürün Düzey

• SimaPro, GaBi, openLCA (LCA yazılımları)
• One Click LCA (yapı sektörü)
• Product Carbon Footprint hesaplayıcılar

CBAM Spesifik

• AB CBAM Geçiş Dönemi Portalı
• CBAM hesaplama ve raporlama yazılımları

---

Doğrulama ve Güvenilirlik

Hesaplanan karbon ayak izinin güvenilirliği için doğrulama kritik önem taşır:

• ISO 14064-3: Kurumsal GHG beyanlarının doğrulanması
• ISO 14071: Ürün karbon ayak izi kritik incelemesi
• CBAM doğrulayıcıları: AB akreditasyonlu kuruluşlar

Doğrulama sürecinin detayları: ISO 14064 Doğrulama ve Validasyon Süreci

---

Sık Yapılan Hatalar

1. Emisyon faktörünü güncel tutmamak: Her yıl güncellenen faktörler kullanılmalı
2. Birim dönüşüm hataları: m³ → kWh, ton → kg dönüşümleri dikkatle yapılmalı
3. Scope sınırlarını karıştırmak: Kiralık araçlar, satın alınan enerji doğru scope'a atanmalı
4. Çift sayım: Aynı emisyonun Scope 1 ve Scope 3'te sayılması
5. Kapsam dışı bırakılan kaynakları belgelememek: Neden kapsam dışı bırakıldığı açıklanmalı
6. GWP versiyonunu belirtmemek: IPCC AR5 mi AR6 mı kullanıldığı açık olmalı
7. Veri kalitesini değerlendirmemek: Birincil ve ikincil veri oranı raporlanmalı

CBAM hatalarından kaçınma: CBAM (SKDM)'da En Sık Yapılan 10 Hata

---

Sonuç

Karbon ayak izi hesaplama, firmalar için artık isteğe bağlı bir çalışma değil, regülatif bir zorunluluktur.

• CBAM, ihraç edilen ürünlerin gömülü emisyonlarını beyan etmeyi zorunlu kılar
• ISO 14064-1, kurumsal GHG envanterinin uluslararası standardıdır
• ISO 14067, ürün düzeyinde karbon ayak izi hesaplamasının referansıdır
• CSRD, Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının raporlanmasını gerektirir

Doğru hesaplama: doğru veri + doğru emisyon faktörü + doğru metodoloji + bağımsız doğrulama.

Firmalar için en verimli yaklaşım: Tek bir veri altyapısı ile hem CBAM beyanını, hem kurumsal GHG envanterini, hem ürün karbon ayak izini karşılamaktır.

---

İlgili Yazılar

• ISO 14064 ile Kurumsal Karbon Ayak İzi Yönetimi
• ISO 14067 Nedir? Ürün Karbon Ayak İzi Rehberi
• Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?
• GHG Protokolü Nedir?
• CBAM (SKDM) Embedded Emissions Nasıl Hesaplanır?

---

Karbon Ayak İzi Hesaplama Altyapınız için CarbonEmit

• Aktivite Verisi ve Emisyon Faktörü Bazlı GHG Hesaplama Platformu — Doğalgaz, elektrik, yakıt ve proses kaynaklarından Scope 1-2-3 emisyonlarını otomatik hesaplayın; güncel TEİAŞ ve IPCC AR6 emisyon faktörleriyle çalışın, belirsizlik analizi dahil ISO 14064-1 uyumlu rapor üretin.
• Yaşam Döngüsü Bazlı Ürün Karbon Ayak İzi Hesaplama — Beşikten kapıya ve beşikten mezara sistem sınırlarında ISO 14067 metodolojisiyle fonksiyonel birim başına tCO₂e hesaplayın; birincil ve ikincil veri karışımını yönetin.
• CBAM Embedded Emissions Hesaplama ve Beyan Aracı — Doğrudan ve dolaylı emisyonları CBAM formatında hesaplayın; AB Geçiş Dönemi Portalı uyumlu çıktı üretin ve karbon ayak izi verinizi beyana dönüştürün.
• CBAM Maliyet Hesaplama ve Senaryo Analizi — Hesapladığınız embedded emissions değerini ETS fiyatıyla çarparak CBAM sertifika maliyetinizi anlık görün; emisyon azaltım senaryolarının maliyet etkisini simüle edin.