Emisyon Faktörleri Rehberi: Doğru Veri Kaynakları ve Kullanım
·11 dk okuma·CarbonEmit
Emisyon Faktörü Nedir?
Sera gazı emisyonlarının hesaplanmasında kullanılan en kritik girdi, emisyon faktörüdür (emission factor). Emisyon faktörü; bir birim aktivite verisi (yakıt tüketimi, elektrik kullanımı, üretim miktarı) başına atmosfere salınan sera gazı miktarını ifade eden katsayıdır.
Temel formül şöyledir:
Emisyon (tCO₂e) = Aktivite Verisi × Emisyon Faktörü × GWP
Örneğin bir fabrika 50.000 m³ doğalgaz tüketiyorsa ve doğalgaz emisyon faktörü 2,02 kgCO₂/m³ ise, bu fabrikanın Scope 1 emisyonu 101 tCO₂ olur. Aynı hesaplama, CH₄ ve N₂O gibi diğer sera gazları için de GWP (Küresel Isınma Potansiyeli) katsayısıyla tamamlanır.
Emisyon faktörünün doğruluğu, tüm GHG envanterinin güvenilirliğini doğrudan belirler. Yanlış veya güncel olmayan bir emisyon faktörü, gerçek emisyon değerinden önemli ölçüde sapan sonuçlar üretir. Bu nedenle doğru emisyon faktörü seçimi, ISO 14064, GHG Protokolü ve CBAM raporlamasının en kritik adımlarından biridir.
Emisyon Faktörü Türleri
Yakıt Bazlı Emisyon Faktörleri
Yakıt yanmasından kaynaklanan Scope 1 emisyonlarının hesaplanmasında kullanılır. Her yakıt türü için CO₂, CH₄ ve N₂O emisyon faktörleri ayrı ayrı tanımlanmıştır.
| Yakıt Türü | CO₂ Faktörü | Birim | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Doğalgaz | 2,02 | kgCO₂/m³ | IPCC 2006 |
| Kömür (taş kömürü) | 94,60 | kgCO₂/GJ | IPCC 2006 |
| Fuel oil (ağır mazot) | 77,40 | kgCO₂/GJ | IPCC 2006 |
| Dizel | 74,10 | kgCO₂/GJ | IPCC 2006 |
| Benzin | 69,30 | kgCO₂/GJ | IPCC 2006 |
| LPG | 63,10 | kgCO₂/GJ | IPCC 2006 |
| Biyodizel | 70,80 | kgCO₂/GJ | IPCC 2006 |
GHG Protokolü ve ISO 14064 çerçevesinde, yakıt bazlı emisyon faktörleri hesaplamanın temel dayanağını oluşturur: GHG Protokolü Nedir?
Elektrik Şebekesi Emisyon Faktörleri
Satın alınan elektriğin Scope 2 emisyonlarını hesaplamak için kullanılır. İki farklı yöntem mevcuttur:
Konum bazlı faktör (Location-based): Ülkenin veya bölgenin ortalama elektrik karışımına dayanan faktör. Ulusal şebeke operatörleri tarafından yıllık olarak yayımlanır.
Piyasa bazlı faktör (Market-based): Enerji tedarikçisine özgü faktör veya yenilenebilir enerji sertifikasına dayanan faktör.
Proses Emisyon Faktörleri
Kimyasal ve endüstriyel süreçlerden kaynaklanan emisyonlar için kullanılır. CBAM kapsamındaki sektörler için bu faktörler kritik öneme sahiptir:
| Proses | Emisyon Türü | Tipik Faktör |
|---|---|---|
| Çimento klinkeri | CO₂ | 0,525 tCO₂/t klinker |
| Demir-çelik (DRI) | CO₂ | 1,4-2,0 tCO₂/t çelik |
| Alüminyum (birincil) | CO₂ + PFC | 1,5-2,5 tCO₂e/t Al |
| Amonyak üretimi | CO₂ | 1,6-2,2 tCO₂/t NH₃ |
| Kireç üretimi | CO₂ | 0,78 tCO₂/t CaO |
Kaçak Emisyon Faktörleri
Soğutma sistemlerindeki gaz kaçakları, metan sızıntıları ve SF₆ içeren ekipmanlardan kaynaklanan emisyonlar için kullanılır. Kaçak emisyon faktörleri, cihaz tipine ve bakım sıklığına göre önemli ölçüde farklılık gösterir.
| Soğutucu Gaz | GWP (AR5) | GWP (AR6) |
|---|---|---|
| R-134a | 1.430 | 1.530 |
| R-410A | 2.088 | 2.088 |
| R-22 | 1.810 | 1.960 |
| R-404A | 3.922 | 3.922 |
| SF₆ | 23.500 | 25.200 |
Emisyon Faktörü Veri Kaynakları
IPCC Rehber Belgeleri
IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change / Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli) emisyon faktörlerinin en yetkili uluslararası kaynağıdır. 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories, tüm yakıt türleri, proses emisyonları ve atık sektörü için kapsamlı faktör tabloları içermektedir. 2019 yılında ise bu kılavuzların güncellenmiş versiyonu yayımlanmıştır.
IPCC faktörleri; ulusal envanter hazırlayan hükümetler tarafından, ISO 14064 uygulamaları için ve CBAM hesaplamalarında varsayılan değer (default value) olarak kullanılmaktadır.
DEFRA (İngiltere Çevre Bakanlığı)
İngiltere'nin DEFRA (Department for Environment, Food and Rural Affairs) kurumu, her yıl güncellenen kapsamlı emisyon faktörü veri tabanını kamuoyuyla paylaşmaktadır. DEFRA faktörleri;
- Yakıt emisyon faktörleri
- Elektrik şebekesi faktörleri
- Taşımacılık emisyon faktörleri (Scope 3 kategori 4 ve 9)
- İş seyahati faktörleri (uçuş, tren)
- Atık faktörleri
gibi geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Türkiye'ye özgü verinin bulunmadığı durumlarda DEFRA'nın metodoloji kılavuzundan yararlanılabilir; ancak faktörlerin doğrudan aktarımında dikkat edilmelidir.
US EPA (Amerika Çevre Koruma Ajansı)
US EPA (Environmental Protection Agency) tarafından yayımlanan Emissions Factors & AP-42 belgeleri, özellikle endüstriyel proses emisyonları için detaylı faktörler sunmaktadır. EPA ayrıca Scope 3 hesaplamaları için kullanımı yaygın olan tedarik zinciri emisyon faktörlerini (USEEIO) yayımlamaktadır.
ecoinvent
ecoinvent, İsviçre merkezli ve dünya genelinde en yaygın kullanılan Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) veri tabanıdır. ISO 14067 ürün karbon ayak izi hesaplamalarında ve CBAM actual data çalışmalarında ecoinvent'ten arka plan veri olarak yararlanılmaktadır.
ecoinvent, malzeme üretimi, enerji sistemleri, taşımacılık ve atık işleme gibi binlerce süreç için emisyon faktörü içermektedir. Ancak ücretli lisans gerektirdiğinden kurumsal abonelik zorunludur.
GaBi ve SimaPro
GaBi (Sphera) ve SimaPro (PRé Sustainability), LCA yazılım platformlarıdır. Bu platformlar kendi veri tabanlarını barındırmakla birlikte ecoinvent ve diğer kaynakları da entegre eder. Ürün karbon ayak izi ve çevresel ürün beyanı (EPD) çalışmaları için yaygın kullanılır.
Türkiye Spesifik Emisyon Faktörleri
Türkiye Elektrik Şebekesi Emisyon Faktörü
Türkiye için elektrik şebekesi emisyon faktörü, TEİAŞ (Türkiye Elektrik İletim A.Ş.) ve EPDK (Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu) tarafından yayımlanan yıllık üretim verileri kullanılarak hesaplanmaktadır. Türkiye'nin yenilenebilir enerji kapasitesinin artmasıyla bu faktör son yıllarda belirgin biçimde düşüş eğilimindedir:
| Yıl | Şebeke Emisyon Faktörü (tCO₂/MWh) |
|---|---|
| 2018 | 0,541 |
| 2019 | 0,503 |
| 2020 | 0,472 |
| 2021 | 0,481 |
| 2022 | 0,476 |
| 2023 | ~0,450 (tahmini) |
Scope 1, 2, 3 hesaplamalarında şebeke faktörü kullanımı: Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?
Türkiye Doğalgaz Emisyon Faktörü
EPDK verilerine ve BOTAŞ kaynaklı analiz dokümanlarına göre Türkiye için doğalgaz alt ısıl değer bazlı emisyon faktörü 2,02 kgCO₂/m³ olarak alınabilir. Ancak gaz bileşiminin bölgeden bölgeye farklılık gösterdiği durumlarda gerçek analiz verisi tercih edilmelidir.
Türkiye Ulusal Envanter Faktörleri
Türkiye Cumhuriyeti Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, UNFCCC'ye sunduğu Ulusal Sera Gazı Envanteri raporlarında sektöre özgü emisyon faktörleri yayımlamaktadır. Enerji, ulaştırma, sanayi ve atık sektörleri için ulusal koşulları yansıtan bu faktörler, uluslararası veritabanlarına göre daha doğru sonuç üretir.
Market-Based ve Location-Based Yöntemler
GHG Protokolü Scope 2 Guidance (2015), elektrik kaynaklı emisyonların iki yöntemle hesaplanmasını zorunlu kılar. Her ikisi de raporlanmalıdır:
Location-Based (Konum Bazlı) Yöntem
Şebekenin ortalama emisyon yoğunluğunu kullanır. Bu yöntemde yenilenebilir enerji sertifikasına sahip olmak emisyon değerini değiştirmez; bölgenin fiili enerji karışımı esas alınır.
Ne zaman kullanılır? Fiziksel elektrik tüketiminin gerçek karbon yoğunluğunu anlamak için.
Market-Based (Piyasa Bazlı) Yöntem
Enerji tedarik sözleşmesine (PPA) veya yenilenebilir enerji sertifikasına dayanan faktör kullanılır. Sertifikalı yeşil enerji alıyorsanız, piyasa bazlı faktör 0 tCO₂/MWh olabilir.
Ne zaman kullanılır? Firmanın yenilenebilir enerji tercihlerinin emisyon azaltım etkisini yansıtmak için.
| Kriter | Location-Based | Market-Based |
|---|---|---|
| Veri kaynağı | Ulusal şebeke ortalaması | Enerji sözleşmesi / sertifika |
| Yeşil enerji etkisi | Yansıtmaz | Yansıtır |
| Karşılaştırılabilirlik | Yüksek | Sektöre göre değişir |
| CSRD gerekliliği | Zorunlu | Zorunlu |
| CDP gerekliliği | Zorunlu | Zorunlu |
Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri
Emisyon Faktörü Veri Hiyerarşisi
ISO 14064 ve GHG Protokolü, emisyon faktörü seçiminde bir kalite hiyerarşisi tanımlar. Hiyerarşide yukarıya çıktıkça veri kalitesi ve sonucun güvenilirliği artar:
Seviye 1: Birincil Veri (Primary / Site-Specific)
Tesisin kendi ölçümlerine dayanan faktörler. Sürekli emisyon izleme sistemleri (CEMS), laboratuvar analizleri veya mühendislik hesaplamaları bu kategoride yer alır. CBAM actual data hesaplamalarında ve doğrulama süreçlerinde tercih edilen en güvenilir veri tipidir.
Seviye 2: Sektöre veya Teknolojiye Özgü Veriler
Belirli bir sektör veya teknoloji türü için geliştirilmiş emisyon faktörleri. Örneğin yüksek fırın teknolojisine özgü çelik üretimi emisyon faktörü bu seviyede yer alır.
Seviye 3: Ulusal Ortalama Veriler
BOTAŞ, TEİAŞ, Bakanlık envanterleri gibi ulusal kaynaklardan derlenen faktörler. Türkiye'ye özel hesaplamalar için Seviye 1 verisi yoksa bu seviye tercih edilmelidir.
Seviye 4: Uluslararası Ortalama Veriler
IPCC, DEFRA, EPA gibi uluslararası kaynaklardan alınan genel faktörler. Tesis veya ülkeye özgü veri bulunamadığında kullanılır. CBAM'da varsayılan değer (default value) olarak bu seviye karşılık gelir.
Güncellik ve Doğruluk Gereksinimleri
Emisyon Faktörlerini Güncelleme Sıklığı
| Faktör Türü | Güncelleme Periyodu | Temel Sebep |
|---|---|---|
| Şebeke elektrik faktörü | Yıllık | Enerji karışımı değişiyor |
| Yakıt emisyon faktörleri | 3-5 yılda bir | IPCC kılavuz güncellemeleri |
| GWP değerleri | IPCC raporlarıyla | AR5 → AR6 geçişi devam ediyor |
| Tedarikçi spesifik faktörler | Sözleşme süresince | Tedarikçinin mix'i değişebilir |
| Proses faktörleri | Teknoloji değiştiğinde | Ekipman yenileme, revamp |
GWP Değerlerinde AR5 ve AR6 Farkı
IPCC'nin 5. Değerlendirme Raporu (AR5) ve 6. Değerlendirme Raporu (AR6) arasında GWP değerlerinde farklar mevcuttur. Hangi raporun kullanılacağı, başvurulan standartta veya regülasyonda belirtilmelidir:
| Sera Gazı | GWP (AR5) | GWP (AR6) |
|---|---|---|
| CH₄ (fosil) | 28 | 27,9 |
| N₂O | 265 | 273 |
| HFC-134a | 1.430 | 1.530 |
| SF₆ | 23.500 | 25.200 |
| NF₃ | 16.100 | 17.400 |
ISO 14064:2018, AR5 GWP değerlerini referans almaktadır. CSRD/ESRS uygulamalarında ise AR6 kullanımına geçiş beklenmektedir.
Veri Kalitesi Değerlendirmesi
Emisyon faktörlerinin kalitesini değerlendirirken beş kriter göz önünde bulundurulmalıdır:
1. Temsil kabiliyeti: Faktör, hesaplanan aktiviteyi gerçekten temsil ediyor mu? Genel bir ülke faktörü ile spesifik tesis faktörü arasındaki fark önemli olabilir.
2. Zaman güncelliği: Faktörün kaynaklandığı yıl ne kadar eski? Özellikle enerji karışımı hızlı değişen ülkelerde eskimiş şebeke faktörleri önemli hataya yol açar.
3. Coğrafi uygunluk: Türk firmaları için Avrupa ülkesi emisyon faktörü kullanmak, sistemik hata kaynağı oluşturur.
4. Teknolojik uygunluk: Mevcut teknoloji ile faktörün alındığı teknoloji aynı mı? Farklı proses rotaları önemli ölçüde farklı emisyon faktörlerine sahip olabilir.
5. Doğrulanabilirlik: Faktörün kaynağı izlenebilir ve bağımsız doğrulamaya açık mı?
Pratik Uygulama: Emisyon Faktörü Seçim Kılavuzu
Aşağıdaki karar ağacı, doğru emisyon faktörü seçimine rehberlik eder:
Adım 1: Tesis kaynaklı ölçüm verisi mevcut mu?
- Evet → Birincil (site-specific) faktör kullan
- Hayır → Adım 2'ye geç
Adım 2: Türkiye'ye özgü ulusal faktör mevcut mi?
- Evet → Ulusal faktör kullan (Bakanlık, TEİAŞ, BOTAŞ)
- Hayır → Adım 3'e geç
Adım 3: Sektöre veya teknolojiye özgü uluslararası faktör mevcut mi?
- Evet → Sektörel faktör kullan (IEA, Worldsteel vb.)
- Hayır → IPCC genel faktörlerini kullan ve belirsizliği raporla
Sıkça Sorulan Sorular
Emisyon faktörü ile emisyon değeri arasındaki fark nedir? Emisyon faktörü bir katsayıdır (kgCO₂/birim). Emisyon değeri ise bu katsayının aktivite verisiyle çarpılmasıyla elde edilen gerçek miktardır (tCO₂e).
CBAM hesaplamalarında hangi emisyon faktörü kullanılır? CBAM'da öncelik sırası şöyledir: actual data (birincil tesis verisi) > sektöre özgü faktör > CBAM tüzüğünde tanımlanan default value. Default value, IPCC bazlı uluslararası ortalama değerlere dayanır.
Şebeke emisyon faktörü her yıl güncellenmeli mi? Evet. Türkiye'nin enerji karışımı yenilenebilir enerji payının artmasıyla her yıl değişmektedir. Envanterlerde raporlama yılına ait güncel faktörün kullanılması esastır.
Market-based ve location-based faktör arasında hangisi daha düşük değer verir? Bu sorunun tek bir cevabı yoktur; firmaya ve enerji tedarik sözleşmesine göre değişir. Yenilenebilir enerji sertifikası olan firmalar için market-based faktör sıfıra yakın olurken, termik santralle sözleşmeli firmalar için location-based faktör daha düşük çıkabilir.
ecoinvent ile IPCC faktörleri arasındaki fark nedir? IPCC faktörleri ülke düzeyinde ulusal envanter için geliştirilmiş genel faktörlerdir. ecoinvent ise ürün veya proses bazında yaşam döngüsü boyunca hesaplanmış, hem doğrudan hem dolaylı emisyonları içeren kapsamlı veri tabanıdır. LCA ve ürün karbon ayak izi çalışmalarında ecoinvent tercih edilir.
Sonuç
Emisyon faktörleri, sera gazı muhasebesi çalışmalarının temel yapı taşlarıdır. Doğru faktör seçimi; teknik doğruluk, güncellik, coğrafi uygunluk ve regülasyon uyumu açısından titizlikle ele alınmalıdır.
Türk firmalar için pratik tavsiye: ulusal kaynakları (Bakanlık, TEİAŞ) öncelikli kullanın, mevcut olmadığında IPCC veya DEFRA'ya başvurun ve her seçimi veri kaynağıyla birlikte belgeleyin. GHG envanterinizin doğrulama sürecinde hangi faktörü nereden aldığınız en sık sorulan sorulardan biri olacaktır.
İlgili Yazılar
- GHG Protokolü Nedir?
- Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?
- Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri
- ISO 14064 Nedir?
- ISO 14067 Nedir?
Doğru Emisyon Faktörü Seçimiyle Güvenilir Karbon Hesabı
- IPCC, DEFRA ve Türkiye Şebeke Faktörü Destekli GHG Envanteri — Güncel Türkiye elektrik şebeke faktörü, EPDK doğalgaz ve IPCC yakıt faktörleri dahil geniş emisyon faktörü kütüphanesiyle location-based ve market-based Scope 2 hesaplarınızı otomatik yönetin; veri hiyerarşisini (site-specific → ulusal → uluslararası) kayıt altına alın.
- LCA Veri Tabanı Entegrasyonlu Ürün Karbon Ayak İzi — ecoinvent ve GaBi veri tabanı emisyon faktörleri ile birincil tesis verinizi birleştirerek ISO 14067 uyumlu CFP hesabı yapın; GWP AR5/AR6 geçişini tek tıkla güncelleyin.
- CBAM Actual Data ve Default Value Yönetim Platformu — CBAM tüzüğündeki default value tablolarıyla actual data verilerinizi karşılaştırın, en uygun veri kaynağını seçin ve gömülü emisyon beyanlarınızı doğrulanabilir emisyon faktörü kaydıyla destekleyin.
İlgili Yazılar
Scope 3 Emisyon Hesaplama: Pratik Rehber ve Yöntemler
Scope 3 emisyonlarının 15 kategorisi, hesaplama yöntemleri, spend-based ve activity-based yaklaşımlar, tedarikçi bağlılığı, materiality analizi ve CDP/CSRD gereksinimleri.
Devamını oku
Kurumsal Karbon Ayak İzi: Başlangıç Rehberi
Kurumsal karbon ayak izi nedir, nasıl hesaplanır ve nereden başlanır? Scope 1-2-3 emisyonlar, metodoloji seçimi ve ilk envanter adımları için kapsamlı başlangıç rehberi.
Devamını oku
ISO 14067 Doğrulama ve Raporlama: Adım Adım Rehber
ISO 14067 kapsamında CFP çalışmasının doğrulanması ve raporlanması nasıl yapılır? Kritik inceleme, üçüncü taraf doğrulama, CFP çalışma raporu gereksinimleri ve sık yapılan hatalar: eksiksiz rehber.
Devamını okuKarbon Yönetimi Çözümleri
CBAM raporlama, emisyon hesaplama ve sürdürülebilirlik yönetimi için CarbonEmit platformunu keşfedin.
CarbonEmit'i Keşfedin