Kurumsal Karbon Ayak İzi: Başlangıç Rehberi

Her gün yüzlerce Türk şirketinin yöneticisi aynı soruyu sormaya başlıyor: "Kurumsal karbon ayak izimizi hesaplamak istiyoruz ama nereden başlayacağız?" Bu soru, doğru sorudur. Karbon ayak izi hesaplamak; kalite yönetiminden, mali denetimden veya iş sağlığı güvenliğinden farklı, nispeten yeni bir disiplindir ve doğru başlangıç noktası kritik önem taşır. Bu rehber, henüz yolculuğuna başlayan şirketler için açık ve uygulanabilir bir yol haritası sunmaktadır.

Kurumsal Karbon Ayak İzi Nedir?

Kurumsal karbon ayak izi (corporate carbon footprint), bir şirketin faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan sera gazı miktarının karbondioksit eşdeğeri (CO2e) cinsinden ölçülmesidir. Bu ölçüm; doğal gaz tüketiminden elektrik kullanımına, araç filosundan tedarik zincirine kadar tüm iş faaliyetlerini kapsar.

Karbon ayak izi hesaplama yöntemlerini incelediğinizde, iki temel standart çerçevesi öne çıktığını görürsünüz: GHG Protocol (Sera Gazı Protokolü) ve ISO 14064-1. Her ikisi de birbirini tamamlar niteliktedir ve büyük çoğunlukla paralel metodoloji benimser.

Neden Hesaplamalıyız?

Karbon ayak izi hesaplamasının şirketler için pratik gerekçeleri hızla çoğalmaktadır:

Regülasyon baskısı: AB'nin CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism - Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) düzenlemesi, CBAM kapsamındaki sektörlerde faaliyet gösteren Türk ihracatçıların emisyon verilerini belgelemesini gerektiriyor.

Müşteri talepleri: Büyük uluslararası alıcılar, tedarikçilerinden emisyon verisi talep etmeye başladı. Scope 3 raporlaması kapsamında bu talep giderek yaygınlaşıyor.

Finans ve yatırım: ESG (Environmental, Social, Governance) odaklı yatırımcılar ve bankalar, kredi ve yatırım kararlarında emisyon verilerini değerlendiriyor.

Rekabet avantajı: Düşük karbon ayak izine sahip ürünler, yeşil talep segmentinde fiyat primi ve pazar erişimi sağlıyor.

Maliyet optimizasyonu: Enerji tüketimi ve kaynak kullanımını görünür kılan envanter, verimliliği artırma fırsatlarını ortaya çıkarır.

Kapsam Sistemi: Scope 1, 2 ve 3

Kurumsal karbon ayak izi üç kapsam çerçevesinde ele alınır. Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının detaylı açıklamasını başka bir makalemizde bulabilirsiniz; burada her birini kısaca özetleyelim.

Scope 1: Doğrudan Emisyonlar

Şirketin doğrudan kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyonlardır:

• Tesislerdeki doğalgaz, fuel-oil, kömür yanması
• Şirket araç filosunun yakıt tüketimi
• Üretim proseslerinden kaynaklanan proses emisyonları
• Soğutma sistemlerinden sızan kaçak emisyonlar (HFC gazları)

Scope 1, envanterin en kolay kısmıdır: faturalar ve sayaç verileri genellikle yeterlidir.

Scope 2: Satın Alınan Enerji

Kullanılan elektrik, ısı veya buharın üretimi sırasında oluşan dolaylı emisyonlardır. Elektrik faturanız Scope 2'nin giriş kapısıdır. Türkiye şebeke emisyon faktörü yaklaşık 0.45-0.48 tCO2e/MWh düzeyindedir.

Scope 3: Değer Zinciri Emisyonları

Şirketin doğrudan kontrolü dışındaki, tedarik ve dağıtım zincirinin tamamında oluşan emisyonlardır. 15 kategoride ele alınan Scope 3, çoğu şirket için toplam ayak izinin %70-90'ını oluşturur; ancak en zor ölçülen kısımdır.

Kapsam	Ne İçerir	Veri Kaynağı	Zorluk
Scope 1	Doğrudan yanma, proses, kaçak	Fatura, sayaç, stok	Düşük
Scope 2	Satın alınan elektrik, ısı	Elektrik faturası	Düşük-Orta
Scope 3	Tedarik zinciri, ürün kullanımı	Tedarikçi, sektörel	Yüksek

Başlangıç İçin Hangi Standardı Seçmelisiniz?

Yeni başlayan şirketler için iki ana tercih vardır:

GHG Protocol: Operasyonel kılavuz niteliğindedir, geniş sektörel yönlendirme sunar. Metodoloji açısından en kapsamlı kaynaktır.

ISO 14064-1: Doğrulamaya ve sertifikalandırmaya uygun, uluslararası tanınan standarttır. Regülasyon bağlamında tercih edilir.

Başlangıç için her iki standardın temel gerekliliklerini takip etmek mümkündür; çünkü büyük ölçüde örtüşürler. İlk hedefiniz "doğrulanabilir, tekrarlanabilir bir envanter" ise ISO 14064-1 çerçevesini benimsemenizi öneririz.

Adım Adım İlk Karbon Ayak İzi Hesaplama Süreci

Adım 1: Organizasyonel Sınırı Belirleyin

Hangi tesis, departman ve iştiraklerin envantere dahil edileceğine karar verin. Çok sayıda tesisiniz varsa önce ana tesisinizden veya en yüksek emisyonlu operasyonunuzdan başlayın.

Tipik sınır kararları:

• Fabrika binası (Scope 1 ve 2)
• İdari ofisler (Scope 2 baskın)
• Uzak depolar veya şubeler (dahil edilecek mi?)
• Kiralık araçlar (operasyonel kontrolünüz var mı?)

Adım 2: Emisyon Kaynaklarını Listeleyin

Seçilen sınır içindeki tüm olası sera gazı kaynaklarını listeleyin. Aşağıdaki kontrol listesi başlangıç için yardımcı olacaktır:

Scope 1 kaynakları:

• Doğalgaz kazanları ve fırınlar
• Dizel veya benzinli araçlar
• Jeneratörler
• Kaynak makineleri (LPG, asetilen)
• Soğutma sistemleri (klima, soğuk oda)
• Ambalaj veya üretim prosesleri

Scope 2 kaynakları:

• Elektrik (tüm tesisler)
• Merkezi ısıtma sistemi (varsa)
• Satın alınan buhar

Scope 3 (öncelikli kategoriler):

• İş seyahatleri
• Çalışan ulaşımı (servis)
• Satın alınan mal ve hizmetler
• Üretilen atık

Adım 3: Veri Toplamaya Başlayın

Her emisyon kaynağı için aktivite verisi toplayın. İlk yıl için geçen 12 aylık veri yeterlidir. Veri kaynakları:

• Elektrik, doğalgaz, su faturaları
• Yakıt satın alma kayıtları
• Araç kilometre kayıtları
• Üretim raporları
• Atık transferi belgeleri
• Seyahat harcama raporları

Bu aşamada mükemmel olmaya çalışmayın. Bazı veriler eksik olacaktır; boşluklar için makul tahminler kullanılabilir ve belgelenir.

Adım 4: Emisyon Faktörlerini Seçin

Aktivite verilerini (kWh, m3, litre) CO2e'ye dönüştürmek için emisyon faktörleri kullanılır. Emisyon faktörleri rehberimizde kaynak önerilerini bulabilirsiniz. Yaygın kaynaklar:

• Türkiye elektrik şebekesi: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı yayınları
• Yakıt faktörleri: IPCC 2006/2019 Kılavuzları, EMRA verileri
• Ulaşım: DEFRA (UK), EPA (US) veya IPCC faktörleri

Adım 5: Hesaplayın ve Doğrulayın

Basit formül: Emisyon (tCO2e) = Aktivite Verisi x Emisyon Faktörü

Örnek:

• Doğalgaz tüketimi: 50.000 m3/yıl
• Emisyon faktörü: 0.002018 tCO2e/m3
• Scope 1 emisyonu: 50.000 x 0.002018 = 100.9 tCO2e/yıl

Tüm kaynaklar hesaplandıktan sonra Scope 1, 2 ve 3 emisyonları ayrı ayrı toplanır.

Adım 6: Raporu Hazırlayın ve İletişim Kurun

İlk envanter raporu şu unsurları içermelidir:

1. Raporlama dönemi ve organizasyonel kapsam
2. Kullanılan metodoloji ve standart
3. Kapsam bazında emisyon özeti
4. Emisyon faktörü kaynakları
5. Veri kalitesi notları ve belirsizlikler
6. Yoğunluk göstergeleri (tCO2e/üretim birimi, tCO2e/çalışan)

Yaygın Başlangıç Hataları

Yeni başlayan şirketlerin sıkça yaptığı hatalar:

"Önce mükemmel olalım" sendromu: Tüm verileri eksiksiz toplamaya çalışmak süreci sonsuz uzatır. İlk envanter %80 doğrulukta da değerlidir; sonraki yıllarda iyileştirirsiniz.

Scope 3'e erken odaklanmak: İlk yıl Scope 1 ve 2'yi sağlam kurmak öncelik olmalıdır. Scope 3 karmaşıklığı hazır olmadan ele alınırsa motivasyon kırılır.

Veri sorumluluğunu tek kişiye yüklemek: Enerji verileri muhasebede, üretim verileri fabrikada, seyahat verileri İK'da olabilir. Çapraz departman iletişim sistemi kurun.

Taban yılını rastgele seçmek: İlk ölçüm yılı taban yılı (base year) olur. Atipik bir yıl (pandemi, kapasitesiz çalışma) seçmek gelecekteki karşılaştırmaları yanıltıcı kılar.

Yazılım mı, Excel mi?

İlk envanter için Excel veya Google Sheets yeterlidir. Tesis sayısı 5'in altında ve Scope 3 sınırlı tutulacaksa basit tablolar gayet işlevsel olur.

Ancak şu durumlar karbon yönetimi yazılımına geçişi gerektirir:

• 10'dan fazla tesis veya ülke
• Çok sayıda tedarikçiden Scope 3 veri toplanması
• Yıllık doğrulama ve CSRD raporlama gereklilikleri
• Hedef takibi ve senaryo analizi ihtiyacı

Popüler platformlar arasında Persefoni, Watershed, Measurabl ve Microsoft Sustainability Manager sayılabilir.

Taban Yılı ve Hedef Belirleme

İlk envanter tamamlandığında bir sonraki doğal adım karbon azaltım hedefi belirlemektir. İki yaklaşım mevcuttur:

Mutlak hedef: Belirli bir yıla kadar toplam emisyonların belirli yüzde azaltılması. Örneğin "2030'a kadar 2024 taban yılına göre %42 azaltım."

Yoğunluk hedefi: Birim başına emisyonun azaltılması. Örneğin "tCO2e/tüm üretim" veya "tCO2e/milyon TL ciro" değerinde yıllık %5 düşüş.

SBTi (Science Based Targets initiative - Bilim Bazlı Hedefler girişimi) çerçevesinde hedef belirleme, kurumunuzun azaltım taahhütlerine uluslararası güvenilirlik kazandırır.

CarbonEmit ile Başlayın

Karbon ayak izi yolculuğunun her aşamasında uzman desteğine ihtiyaç duyabilirsiniz. CarbonEmit, ilk envanter hazırlığından doğrulama sürecine, azaltım stratejisinden CSRD raporlamasına kadar bütünleşik hizmet sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

Kurumsal karbon ayak izi ile ürün karbon ayak izi arasındaki fark nedir? Kurumsal ayak izi, şirketin tüm faaliyetlerini kapsar. Ürün karbon ayak izi ise belirli bir ürünün yaşam döngüsü boyunca oluşan emisyonlara odaklanır ve ISO 14067 standardı kapsamında hesaplanır.

Küçük şirketler de hesaplamalı mı? Evet. Küçük şirketlerde Scope 1 ve 2 hesaplamak genellikle birkaç hafta içinde tamamlanır. Regülasyonların büyük şirketlerden başlaması, küçük şirketlere hazırlık için zaman tanımaktadır; bu süreyi değerlendirin.

Karbon ayak izi azaltmak için önce ne yapmalıyım? Envanter sonuçları en büyük emisyon kaynaklarını gösterir. Genellikle elektrik tüketimi ve araç filosu en büyük kalemleri oluşturur. Bu alanlardaki verimliliği artırmak hem maliyeti hem emisyonu düşürür.

Doğrulama şart mı? İlk yıl için zorunlu değildir. Ancak bankalar, büyük alıcılar ve regülasyon çerçeveleri doğrulanmış verileri talep etmeye başladığından ikinci veya üçüncü yılda doğrulama planlamaya başlayın.

Sonuç

Kurumsal karbon ayak izi hesaplamak karmaşık görünebilir, ancak sistematik bir yaklaşımla yönetilebilir bir süreçtir. En büyük hata mükemmeli beklemek ve başlamamaktır. İlk envanter mükemmel olmak zorunda değil; tutarlı, belgelenmiş ve tekrarlanabilir olmak zorundadır. Sera gazı envanter yönetimini kurumsal bir süreç olarak benimsemek, şirketinizin iklim risklerini yönetme kapasitesini kök salmış biçimde geliştirmenin başlangıcıdır.