SBTi Bilim Bazlı Hedef Belirleme: Kapsamlı Uygulama Rehberi

"2050'ye kadar net sıfır" taahhüdü artık her sektörden şirketin dilinde. Ancak bu taahhütlerin ne kadarı gerçekten Paris Anlaşması bilimi ile uyumlu? SBTi (Science Based Targets initiative - Bilim Bazlı Hedefler Girişimi), bu soruyu yanıtlayan ve şirketlerin iklim taahhütlerine bilimsel meşruiyet kazandıran uluslararası çerçevedir. 2026 itibarıyla 9.000'den fazla şirketin bağlılık bildirdiği SBTi, küresel iklim eyleminin en güçlü kurumsal platformu haline gelmiştir.

SBTi Nedir?

SBTi, CDP, UN Global Compact, World Resources Institute (WRI) ve WWF ortaklığıyla yürütülen bağımsız bir girişimdir. Şirketlerin sera gazı azaltım hedeflerini küresel ısınmayı 1.5°C ile sınırlandırmak için gereken bilimsel gereksinimlerle uyumlu biçimde belirlemelerine yardımcı olur.

SBTi'nin iki temel faaliyeti bulunmaktadır:

1. Hedef belirleme standardı ve metodoloji: Şirketlerin hangi azaltım oranlarını ve hangi kapsamda taahhüt etmesi gerektiğini tanımlar.
2. Hedef onaylama: Başvurulan hedeflerin standartla uyumunu bağımsız olarak doğrular ve hedefi kamuoyuna açık listeye alır.

SBTi Neden Önemlidir?

Greenwashing önleme: Net sıfır iddiasında bulunan her şirket aynı güvenilirliğe sahip değildir. SBTi onaylı hedef, bilimsel dayanağı olan bir taahhüdün kanıtıdır.

Yatırımcı güveni: ESG odaklı fon yöneticileri ve kredi derecelendirme kuruluşları SBTi taahhüdünü güçlü bir iklim yönetimi sinyali olarak değerlendirir.

Tedarik zinciri gereklilikleri: Apple, Microsoft, IKEA gibi büyük şirketler tedarikçilerinden SBTi uyumlu hedef talep etmeye başlamıştır.

Mevzuat hazırlığı: CSRD kapsamındaki azaltım hedefi gereksinimleri SBTi metodolojisiyle uyumludur.

İki Tür Hedef: Near-Term ve Long-Term

SBTi 2023 güncellemesiyle birlikte iki aşamalı hedef yapısını resmileştirmiştir.

Near-Term (Kısa Vadeli) Hedef

2030 veya önceki bir yıl için belirlenen azaltım taahhüdüdür. 1.5°C uyumlu near-term hedef kriterleri:

• Scope 1 ve 2: 2025-2030 hedef yılı için taban yılından mutlak emisyonda en az %42 azaltım
• Scope 3: Toplam Scope 3 emisyonlarının önemli (generally >40%) olduğu durumlarda Scope 3 hedefi de zorunludur; aynı zaman diliminde en az %25 mutlak azaltım (seçilmiş kategoriler için) veya yoğunluk hedefi

2°C uyumlu seçenek (Well Below 2°C): Scope 1+2 için en az %50 azaltım, 5 ila 10 yıllık hedef çerçevesinde.

Long-Term (Uzun Vadeli) Net Sıfır Hedef

2050 veya öncesi için net sıfır taahhüdüdür. SBTi Net-Zero Standard kriterleri:

• Scope 1+2: %90-95 mutlak azaltım (taban yılına göre)
• Scope 3: %90-95 mutlak azaltım
• Kalan %5-10 artık emisyonlar için kalıcı karbon uzaklaştırma (geological carbon removal, enhanced weathering, DACCS)
• Ofsetleme değil; gerçek uzaklaştırma mekanizmaları

Karbon nötr ile net sıfır arasındaki farkı açıkladığımız makalemizde SBTi Net-Zero Standard'ın neden "karbon nötr" beyanlarından çok daha katı olduğunu ele aldık.

SBTi Başvuru Süreci: Adım Adım

Aşama 1: Bağlılık Bildirimi (Commitment)

SBTi web sitesi üzerinden bağlılık bildirimi yapılır. Şirket, 24 ay içinde (büyük şirketler için) veya 12 ay içinde (küçük şirketler için) hedef başvurusu yapmayı taahhüt eder.

Bağlılık bildirimi ücretsizdir; ancak hedef başvuru ve onay süreci ücrete tabidir.

Aşama 2: Sera Gazı Envanterinin Hazırlanması

ISO 14064-1 veya GHG Protocol uyumlu envanter, başvurunun temelini oluşturur. Kapsam 1, 2 ve (near-term için) önemli Scope 3 kategorileri eksiksiz raporlanmış olmalıdır.

Taban yılı gereksinimleri:

• Son 10 yıl içinde
• Tercihen en son doğrulanmış veri yılı
• Organizasyonu temsil eden tipik bir yıl

Aşama 3: Hedef Metodoloji Seçimi

SBTi, sektöre özel metodolojiler sunar. Genel metodolojiler:

Absolute Contraction Approach (ACA - Mutlak Daralma Yaklaşımı): Tüm sektörler için uygulanabilir; mutlak emisyon azaltımı.

Sectoral Decarbonization Approach (SDA - Sektörel Dekarbonizasyon Yaklaşımı): Enerji, ulaşım, çimento, çelik gibi sektörlere özel azaltım eğrileri.

Economic Intensity Approach: Ekonomik değer başına emisyon yoğunluğunun azaltılması.

Özel sektör metodolojileri:

Sektör	Metodoloji
Elektrik üretimi	Power Sector Pathway
Çimento	Cement Sector Pathway
Çelik	Steel Sector Pathway
Havacılık	Sectoral Approach
Tarım/Orman/Arazi	FLAG (Forest, Land, Agriculture)
Finans	Financial Sector Pathway

Aşama 4: Hedef Formüle Edilmesi

Seçilen metodoloji ile hesaplanan hedef rakamsal olarak ifade edilir. Örnek hedef ifadesi:

"[Şirket], 2021 taban yılına göre 2030'a kadar Scope 1 ve Scope 2 sera gazı emisyonlarını %42 mutlak olarak azaltmayı taahhüt eder. [Şirket], ayrıca Scope 3 Kategori 1 ve 11 emisyonlarını 2030'a kadar %25 azaltmayı taahhüt eder."

Aşama 5: SBTi'ye Başvuru ve Değerlendirme

Başvuru formu, envanter verileri, hedef hesaplama tabloları ve gerekli belgelerle birlikte SBTi'ye sunulur.

SBTi değerlendirme süreci:

• Ön inceleme: Formun eksiksizliği
• Teknik değerlendirme: Metodoloji uyumu, hesaplama doğruluğu
• Geri bildirim turu: Eksiklerin giderilmesi
• Onay: Hedef kabul edilir ve SBTi veri tabanına eklenir

Süre: 3-6 ay (başvuru yoğunluğuna göre değişir).

Aşama 6: İlerleme Raporlaması

SBTi onaylı hedef alındıktan sonra yıllık ilerleme raporlaması başlar. CDP klima anketi bu raporlamanın ana kanalıdır. SBTi, taahhüdü olmayan veya ilerleme göstermeyen şirketleri listeden çıkarabilir.

FLAG Metodolojisi: Tarım, Orman ve Arazi Sektörleri

2022 yılında yayımlanan FLAG (Forest, Land and Agriculture) metodolojisi, gıda, içecek, orman ürünleri ve kağıt sektörlerini kapsar. Bu sektörlerde arazi kullanımından kaynaklanan emisyonlar (fosil olmayan) ayrıca ele alınmaktadır.

FLAG kapsamındaki şirketler için 2025 yılından itibaren near-term hedef başvurularında FLAG hedefinin dahil edilmesi zorunlu hale gelmektedir.

SBTi ile Ofsetleme İlişkisi

SBTi, near-term hedeflerde (2030 öncesi) karbon ofsetlemenin azaltımın yerini tutamayacağını açıkça belirtir. Karbon ofsetlemenin doğru kullanımını ele aldığımız makalemizde SBTi'nin neden bu tutumu benimsediğini açıkladık.

Near-term dönemde ofset; neutralizasyon için değil, değer zinciri ötesinde ek iklim etkisi için (beyond value chain mitigation) kullanılabilir.

Long-term net sıfır için kalan %5-10 artık emisyonları dengelemede ise yalnızca kalıcı karbon uzaklaştırma mekanizmaları kabul edilir.

Türk Şirketleri için SBTi Yol Haritası

Türkiye'den SBTi'ye bağlılık bildiren şirket sayısı 2025 itibarıyla artmaktadır. Başlıca zorluklar:

Emisyon envanteri altyapısı: Çoğu Türk şirketinde Scope 3 envanteri henüz mevcut değil. SBTi başvurusu için bu veri eksikliğinin giderilmesi şarttır.

Doğrulayıcı erişimi: ISO 14064-3 doğrulama süreci kapsamında akredite doğrulayıcıya erişim giderek kolaylaşmakta.

CBAM bağlantısı: CBAM kapsamındaki Türk ihracatçılar için SBTi hedefi, AB piyasasındaki rekabet gücünü de destekler; iki süreç sinerji halinde yönetilmelidir.

ETS hazırlığı: Türkiye ETS devreye girdiğinde SBTi taahhüdü olan şirketler daha iyi konumlanacaktır.

SBTi Başvurusu İçin Hazırlık Kontrol Listesi

• ISO 14064-1 veya GHG Protocol uyumlu Scope 1+2 envanteri (son 2 yıl)
• Önemli Scope 3 kategorileri envanteri
• Taban yılı emisyonları doğrulanmış (veya doğrulamaya uygun)
• Seçilen metodoloji ile hedef hesabı
• Scope 3 önemliliği değerlendirmesi yapılmış
• Yönetim kurulu veya üst yönetim onayı alınmış
• İlerleme raporlama mekanizması (CDP aboneliği) hazır

SBTi SME (Küçük ve Orta Ölçekli Şirket) Yaklaşımı

Yıllık cirosu 50 milyon Euro'nun veya çalışan sayısı 250'nin altındaki şirketler için SBTi SME süreci daha basitleştirilmiş gereksinimler sunar:

• Tam Scope 3 analizi zorunlu değil
• Basit hesaplama araçları mevcut (SBTi SME Tool)
• Hedef: Scope 1+2 için en az %42 mutlak azaltım (2030, 2019 taban yılı)
• Başvuru ücreti daha düşük

CarbonEmit, SBTi başvurusu için envanter hazırlama, hedef hesaplama ve başvuru sürecinin yönetilmesinde uzman danışmanlık sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

SBTi hedefi almak zorunlu mu? Yasal zorunluluk değil. Ancak CSRD kapsamındaki büyük AB şirketleri ve tedarikçileri için fiili zorunluluk haline gelmektedir. Yatırımcı ve müşteri baskısı nedeniyle kritik eşiğin yaklaşıldığı söylenebilir.

Near-term ve long-term hedefi aynı anda başvurmak zorunda mıyım? Hayır. Near-term başvurusuyla başlayabilirsiniz. Long-term (net sıfır) hedefi sonraki aşamada eklenebilir.

SBTi başvurusu kaç yıl geçerli? Onaylanan near-term hedef, hedef yılına kadar geçerlidir. Hedef yılı geçtikten sonra yeni dönem için güncelleme yapılmalıdır.

Taban yılı olarak pandemi yılını (2020) seçebilir miyim? SBTi, atipik yılları taban yılı olarak seçmeyi önerilmez; 2019 veya 2021 gibi daha temsili yıllar tercih edilmelidir.

Hedefimi kamuoyuyla paylaşmak zorunda mıyım? Evet. SBTi, onaylanan hedefleri kendi web sitesinde ve CDP platformunda kamuoyuyla paylaşır.

Sonuç

SBTi, kurumsal iklim taahhütlerini "bilimsel temelli" kılan tek standart kabul görmektedir. Karbon bütçesi belirleme süreciyle entegre edildiğinde, SBTi çerçevesi şirketlerin iklim stratejisini somut, ölçülebilir ve güvenilir hale getirir. Türk şirketleri için hem AB piyasasındaki rekabet gücü hem de gelecekteki regülasyon ortamına hazırlık açısından SBTi yolculuğuna başlamak için doğru zaman bugündür.