ISO 14064-3 Doğrulama Süreci: Detaylı Teknik Rehber

Sera gazı envanterleri veya azaltım projeleri hazırlandıktan sonra bunların güvenilirliğini kanıtlamanın tek yolu bağımsız üçüncü taraf doğrulamasıdır. ISO 14064-3, bu doğrulama ve geçerli kılma sürecinin nasıl yürütüleceğini, doğrulayıcıdan ne beklendiğini ve hangi güvence düzeylerinin geçerli olduğunu tanımlayan uluslararası standarttır. Bu rehber, hem doğrulama talep eden kuruluşlar hem de doğrulama sürecini anlamak isteyen paydaşlar için kapsamlı bir teknik başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır.

ISO 14064-3 Nedir?

ISO 14064-3, "Sera gazları - Bölüm 3: Sera gazı beyanlarının geçerli kılınması ve doğrulanması için gereksinimler ve kılavuz" başlıklı standarttır. ISO 14064 serisinin genel yapısını incelediğinizde bu bölümün güvence mekanizmasını sağladığını görürsünüz.

Standart iki temel faaliyeti kapsar:

Geçerli kılma (Validation): Gelecek dönem projeksiyonlarının veya henüz uygulanmamış proje planlarının uygunluğunun değerlendirilmesi. Genellikle ISO 14064-2 projeleri için proje başlangıcında uygulanır.

Doğrulama (Verification): Gerçekleşmiş dönem verilerinin bağımsız olarak incelenmesi ve doğrulanması. ISO 14064-1 envanterleri için yıllık olarak, ISO 14064-2 projeleri için her izleme döneminde uygulanır.

2019 yılında yayımlanan güncel versiyonu, önceki 2006 versiyonuna göre risk bazlı yaklaşım, materyellik eşikleri ve veri örnekleme prosedürleri açısından önemli iyileştirmeler getirmiştir.

Doğrulama Sürecinin Temel İlkeleri

ISO 14064-3, doğrulama faaliyetlerini yönlendiren altı temel ilke ortaya koyar:

1. Bağımsızlık (Independence): Doğrulayıcı ile doğrulama talep eden arasında çıkar çatışması bulunmamalıdır.
2. Etik davranış (Ethical conduct): Dürüstlük, tarafsızlık ve gizlilik esastır.
3. Gerçeğe uygun sunum (Fair presentation): Bulgular eksiksiz ve doğru biçimde raporlanmalıdır.
4. Mesleki özen (Professional care): Doğrulayıcı yeterli uzmanlık ve dikkatle hareket etmelidir.
5. Kanıta dayalı yaklaşım (Evidence-based approach): Sonuçlar somut ve izlenebilir kanıtlara dayanmalıdır.
6. Risk bazlı yaklaşım (Risk-based approach): Doğrulama çalışması materyal hata riski taşıyan alanlara yoğunlaştırılmalıdır.

Güvence Düzeyleri: Sınırlı ve Makul Güvence

ISO 14064-3'ün en kritik konularından biri, hangi güvence düzeyinin seçileceğidir.

Makul Güvence (Reasonable Assurance)

Finansal denetimdeki "denetim" görüşüne benzer pozitif bir sonuç beyanı içerir: "Sera gazı beyanının tüm önemli açılardan doğru olduğunu güvence altına alıyoruz."

• Daha kapsamlı doğrulama prosedürleri gerektirir
• Daha yüksek örnekleme oranları uygulanır
• Daha fazla saha ziyareti ve belge incelemesi içerir
• Maliyet ve süre olarak daha ağır bir süreçtir
• Düzenleyici gereklilikler veya yüksek değerli karbon kredileri için tercih edilir

Sınırlı Güvence (Limited Assurance)

Negatif ifadeli bir sonuç beyanı içerir: "Sera gazı beyanının materyal açıdan yanlış olduğuna dair herhangi bir bulguya rastlamadık."

• Daha az kapsamlı prosedürler
• Düşük örnekleme oranları
• Genellikle belge incelemesi ve analitik prosedürler ağırlıklı
• Daha hızlı ve uygun maliyetli
• Gönüllü raporlama ve birinci doğrulama çalışmaları için yaygın

Özellik	Makul Güvence	Sınırlı Güvence
Beyan türü	Pozitif ("doğrudur")	Negatif ("yanlış değil")
Prosedür kapsamı	Geniş	Sınırlı
Saha ziyareti	Zorunlu, kapsamlı	Genellikle kısa veya uzaktan
Örnekleme oranı	Yüksek	Düşük
Maliyet	Yüksek	Orta
Uygun durumlar	Düzenleyici gereklilik, büyük ihraç	Gönüllü raporlama, ilk yıl

Materyellik Eşiği

Materyellik (materiality), doğrulama sürecinde kabul edilebilir hata düzeyini belirleyen kavramdır. Toplam emisyonun belirli bir yüzdesinin üzerindeki hatalar materyal kabul edilir ve düzeltme gerektirir.

ISO 14064-3, önerilen materyellik eşiklerini şöyle sıralar:

• Büyük ölçekli projeler ve kurumsal envanter: %1-5 arasında
• Küçük ölçekli projeler: %5-10 arasında
• Gönüllü raporlama bağlamı: %5 yaygın uygulama

Materyellik değerlendirmesi hem niceliksel (rakamsal hata) hem de niteliksel (paydaş kararlarını etkileyecek sistematik hatalar) boyutları kapsar.

Adım Adım Doğrulama Süreci

Aşama 1: Sözleşme ve Kapsam Belirleme

Doğrulayıcı kuruluş ile anlaşma imzalanır. Bu aşamada şunlar netleştirilir:

• Doğrulama kapsamı (hangi yıl, hangi tesisler, hangi kapsamlar)
• Güvence düzeyi (makul veya sınırlı)
• Uygulanacak standart ve metodoloji
• Materyellik eşiği
• Takvim ve iletişim prosedürleri
• Bağımsızlık beyanı

Aşama 2: Stratejik Analiz ve Risk Değerlendirmesi

Doğrulama ekibi, kuruluşu ve GHG beyanını genel olarak inceler:

• Sektörün ve operasyonun anlaşılması
• Organizasyonel yapı ve kontroller
• Emisyon kaynaklarının gözden geçirilmesi
• Inherent risk ve kontrol riski değerlendirmesi
• Önceki dönem doğrulama bulgularının incelenmesi (varsa)

Bu aşamadan çıkan sonuç, doğrulama planı (verification plan) olarak belgelendirilir.

Aşama 3: Belge İncelemesi (Desktop Review)

Fiziksel saha ziyaretinden önce gerçekleştirilen masa başı incelemedir:

• Emisyon envanteri raporu ve hesaplama tablolarının incelenmesi
• Destekleyici kanıtların (faturalar, sözleşmeler, ölçüm kayıtları) doğrulanması
• Emisyon faktörü kaynaklarının ve versiyonlarının kontrolü
• Organizasyonel sınır ve raporlama sınırının uygunluğunun değerlendirilmesi
• Geçen yıl ile karşılaştırmalı analiz (tutarlılık kontrolü)

Aşama 4: Saha Ziyareti (Site Visits)

Saha ziyareti, doğrulama güvenilirliğinin en kritik unsurlarından biridir. Sınırlı güvence çalışmalarında kısa veya sanal ziyaret yeterli olabilirken makul güvence çalışmalarında kapsamlı fiziksel inceleme şarttır.

Saha ziyaretinde gerçekleştirilen aktiviteler:

• Emisyon kaynaklarının fiziksel olarak doğrulanması
• Sayaç ve ölçüm ekipmanlarının gözlemlenmesi
• Kalibrasyon kayıtlarının incelenmesi
• Sorumlu personel ile mülakatlar
• Veri akışının ve iç kontrollerin yerinde gözlemlenmesi
• Örnekleme yoluyla aktivite verilerinin kontrolü

Aşama 5: Örnekleme ve Analitik Prosedürler

Tüm verilerin tek tek incelenmesi pratik değildir. Doğrulayıcı, risk bazlı örnekleme ile kritik veri noktalarını seçer ve doğrular.

Analitik prosedürler şunlardır:

• Yıllar arası trend analizi (olağandışı değişimler araştırılır)
• Üretim yoğunluğu analizi (birim başına emisyon değerlendirilir)
• Yakıt-üretim korelasyonu (tutarlılık kontrol edilir)
• Sektör ortalamaları ile karşılaştırma (benchmark)

Aşama 6: Bulguların Raporlanması ve Düzeltme

Doğrulama süreci boyunca tespit edilen hatalar, eksiklikler ve bulgular ISO 14064-3 terminolojisinde tanımlandığı biçimde kategorize edilir:

• Hata (Error): Yanlış hesaplama veya veri
• Çıkarma (Omission): Emisyon kaynağının dahil edilmemesi
• Açıklama eksikliği (Disclosure issue): Metodoloji veya sınır açıklamasındaki yetersizlik
• En iyi uygulama önerisi (Good practice recommendation): Zorunlu olmayan iyileştirme önerisi

Materyal hatalar düzeltilmeden doğrulama tamamlanamaz.

Aşama 7: Doğrulama Beyanı

Tüm prosedürler tamamlandığında doğrulayıcı, doğrulama beyanını (verification statement / opinion) hazırlar. Beyan şu unsurları içerir:

• Doğrulama kapsamı ve uygulanan standart
• Güvence düzeyi
• Başvurulan ölçütler (ISO 14064-1 veya program gereksinimleri)
• Tespit edilen ve düzeltilen materyel hatalar
• Sonuç beyanı (pozitif veya negatif ifadeli)
• Doğrulayıcının akreditasyon bilgileri ve imzası

Doğrulayıcı Kuruluş Seçimi

Doğrulayıcı seçimi, doğrulama sonucunun güvenilirliği açısından belirleyicidir. Doğrulayıcı kuruluşta aranacak özellikler:

Akreditasyon: ISO 14065 standardı kapsamında ve ilgili sektör kapsamlarında akredite olunmalıdır. Türkiye'de TÜRKAK (Türk Akreditasyon Kurumu) bu akreditasyonu verir.

Uzmanlık: Doğrulama ekibinin kuruluşun faaliyet gösterdiği sektörde teknik yeterliliği olmalıdır.

Bağımsızlık: Doğrulayıcı, kuruluşun envanterini hazırlamasına yardım eden danışmanlık firması ile bağlantılı olmamalıdır. Çıkar çatışması sorgulanmalıdır.

Referanslar: Aynı sektörden önceki doğrulama projeleri referans olarak değerlendirilebilir.

Coğrafi erişim: Saha ziyaretleri için tesislerinizin bulunduğu bölgelere erişim kapasitesi sorgulanmalıdır.

ISO 14065: Doğrulayıcılar İçin Yeterlilik Standardı

ISO 14065, doğrulayıcı kuruluşların karşılaması gereken yeterlilik ve tarafsızlık gereksinimlerini tanımlar. Bu standart kapsamında akredite kuruluşlar belirli sektörel kapsamlar (scope) için onay alır. Doğrulayıcı seçerken bu kapsamın kendi sektörünüzle eşleşip eşleşmediğini doğrulayın.

Türkiye'de akredite sera gazı doğrulama kuruluşları TÜRKAK web sitesinden görüntülenebilir.

Uzaktan Doğrulama (Remote Verification)

COVID-19 pandemi döneminde yaygınlaşan uzaktan doğrulama, bazı bağlamlarda artık kalıcı seçenek olarak kabul görmektedir. ISO 14064-3'ün 2019 versiyonu uzaktan doğrulamayı tamamen dışlamamakla birlikte, fiziksel doğrulamayla aynı kanıt kalitesinin sağlanması zorunludur.

Uzaktan doğrulama için gereksinimler:

• Tesis video ziyaretleri veya fotoğraflı belgeler
• Dijital belge erişim sistemi
• Personel ile video konferans mülakatlar
• Ölçüm cihazı kalibrasyon belgelerinin dijital iletimleri

Büyük tesisler ve yüksek emisyon hacimlerinde saha ziyareti tercihi korunmalıdır.

Doğrulamaya Hazırlık: Pratik Öneriler

Doğrulama sürecini daha verimli hale getirmek için şu hazırlıklar önerilir:

1. Belge klasörü oluşturun: Her emisyon kaynağı için aktivite verileri ve emisyon faktörlerini tek bir klasörde toplayın.
2. Hesaplama tablolarını şeffaf tutun: Her adımın görünür ve izlenebilir olduğu Excel veya yazılım dosyaları hazırlayın.
3. İç kontrol denetimi yapın: Dış doğrulamadan önce iç bir gözden geçirme yürütün; hataları erkenden tespit edin.
4. Değişiklikleri belgeleyin: Metodoloji veya organizasyonel yapıdaki değişiklikler gerekçeli biçimde kayıt altına alınmalıdır.
5. Doğrulama ajansını erken bilgilendirin: Kapsam ve takvim konusunda erkenden anlaşın; son dakika koşuşturmasından kaçının.

CarbonEmit, doğrulama öncesi hazırlık sürecinde boşluk analizi, hesaplama tablosu gözden geçirme ve doğrulayıcı koordinasyonu konularında destek sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

ISO 14064-3 doğrulaması zorunlu mudur? Yasal bir zorunluluk olmakla birlikte CSRD, CBAM ve bazı borsalardaki kote şirket gereklilikleri doğrulamayı fiilen zorunlu kılmaktadır. Gönüllü raporlama bağlamında ise paydaş güvenilirliği için kritik önemdedir.

Doğrulama ne kadar sürer? Kurumun büyüklüğüne ve hazırlık düzeyine göre 4-12 hafta arasında değişir. İyi hazırlanmış belge altyapısı bu süreyi önemli ölçüde kısaltır.

Her yıl doğrulama yaptırmak gerekiyor mu? CSRD ve CBAM gibi regülasyon çerçeveleri yıllık doğrulamayı zorunlu kılar. Gönüllü raporlamada iki yılda bir veya önemli değişiklik durumunda doğrulama tercih edilebilir.

Doğrulama maliyeti ne kadardır? Organizasyon büyüklüğüne, tesis sayısına ve güvence düzeyine bağlı olarak birkaç bin Euro'dan onlarca bin Euro'ya kadar değişebilir.

ISO 14064-1 envanteri ile ISO 14064-2 projesi aynı doğrulayıcı tarafından doğrulanabilir mi? Evet, ancak doğrulayıcının her iki kapsam için de akreditasyonu olması gerekir.

Sonuç

ISO 14064-3, sera gazı beyanlarına güvenilirlik kazandıran doğrulama sürecinin teknik çerçevesidir. Materyellik, risk bazlı yaklaşım ve güvence düzeyi seçimi, süreci şekillendiren temel kavramlardır. Kurumsal karbon yönetimi stratejinizi oluştururken doğrulamayı sadece bir uyum yükümlülüğü değil, kurumsal güvenilirliğin kanıtı olarak konumlandırmanızı öneririz.