ISO 14064-1 Sera Gazı Envanter Rehberi: Adım Adım Uygulama

ISO 14064-1, kurumların sera gazı (greenhouse gas - GHG) envanterini hazırlaması için uluslararası alanda kabul görmüş tek çerçeve standarttır. 2018 yılında güncellenen bu standart; organizasyonel sınırların belirlenmesinden veri kalite güvencesine kadar tüm süreci kapsar. Bu rehberde ISO 14064-1'in adım adım nasıl uygulanacağını, hangi tuzaklardan kaçınılması gerektiğini ve kurumunuzu nasıl doğru konumlandırabileceğinizi ele alıyoruz.

ISO 14064-1 Nedir ve Neden Önemlidir?

ISO 14064 serisi üç bölümden oluşur. Birinci bölüm olan ISO 14064-1, kuruluş düzeyinde sera gazı envanterinin nicelenmesi ve raporlanması için gereksinimleri tanımlar. ISO 14064 standardının genel çerçevesini incelediğinizde, bu bölümün tüm envanter çalışmasının temel taşı olduğunu görürsünüz.

Standardın önemi birkaç farklı boyuttan ele alınabilir:

• Karşılaştırılabilirlik: Farklı sektörler ve coğrafyalardaki şirketlerin emisyon verilerini aynı metodoloji ile hazırlaması, benchmark analizini mümkün kılar.
• Güvenilirlik: Üçüncü taraf doğrulamasına uygun bir çerçeve sunarak paydaşların güvenini kazandırır.
• Regülasyon uyumu: AB Taksonomisi, CSRD raporlaması ve CBAM gibi düzenleyici gereklilikler için hazırlık sağlar.
• Stratejik karar alma: Neyin ölçüldüğü yönetilebilir hale gelir; envanter, azaltım stratejilerinin temelini oluşturur.

2018 güncellemesiyle standart, Sera Gazı Protokolü (GHG Protocol) ile uyumunu güçlendirmiş ve veri kalite kategorileri ile belirsizlik değerlendirmesine ilişkin daha ayrıntılı gereksinimler getirmiştir.

Organizasyonel Sınır Belirleme: İki Temel Yaklaşım

ISO 14064-1 uygulamasının ilk ve en kritik adımı, organizasyonel sınırı belirlemektir. Hangi tesis, operasyon ve iştiraklerin envantere dahil edileceğini bu adım belirler.

Kontrol Yaklaşımı (Control Approach)

Kontrol yaklaşımında kuruluş, finansal veya operasyonel olarak kontrol ettiği tüm operasyonları envantere dahil eder.

Operasyonel kontrol: Bir tesisi işleten, yöneten veya üzerinde tam operasyonel otoritesi olan kuruluş, söz konusu tesisin %100 emisyonunu raporlar.

Finansal kontrol: Finansal tablolara yansıyan, muhasebe açısından konsolide edilen operasyonlar kapsama alınır.

Hisse Payı Yaklaşımı (Equity Share Approach)

Hisse payı yaklaşımında kuruluş, her operasyondaki ekonomik hissesiyle orantılı emisyon miktarını raporlar. Örneğin %40 hisseye sahip bir ortak girişimin toplam emisyonlarının %40'ı ana şirketin envanterine girer.

Yaklaşım	Temel Kural	Uygun Durum
Operasyonel Kontrol	İşletilen tesislerin %100 emisyonu	Tek merkezli şirketler
Finansal Kontrol	Finansal konsolidasyondaki operasyonlar	Holdingler
Hisse Payı	Sahiplik oranı x toplam emisyon	Ortak girişimler

Seçilen yaklaşım tutarlı biçimde uygulanmalı ve değiştirilmek istendiğinde geçmiş veriler yeniden hesaplanmalıdır.

Raporlama Sınırı: Hangi Emisyonlar Dahil Edilir?

Organizasyonel sınır belirlendikten sonra raporlama sınırı (reporting boundary) tanımlanır. ISO 14064-1, GHG Protocol ile uyumlu olarak emisyonları üç kapsamda ele alır.

Kapsam 1: Doğrudan Emisyonlar

Kuruluşun sahip olduğu veya kontrolündeki kaynaklardan çıkan doğrudan emisyonlardır.

• Sabit yanma kaynakları (doğalgaz kazanları, üretim fırınları)
• Hareketli yanma kaynakları (şirket araç filosu, forkliftler)
• Proses emisyonları (çimentoda kalsinasyon, çelikte eriyik prosesler)
• Kaçak emisyonlar (soğutma sistemleri, doğalgaz boru hattı sızıntıları)

Kapsam 2: Satın Alınan Enerji Kaynaklı Emisyonlar

Elektrik, ısı, buhar veya soğutma için satın alınan enerjinin üretimi sırasında ortaya çıkan dolaylı emisyonlardır. Scope 2 hesaplama yöntemlerini daha ayrıntılı incelediğinizde, piyasa bazlı ve konum bazlı iki hesaplama yöntemi arasındaki farkları görebilirsiniz.

Kapsam 3: Diğer Dolaylı Emisyonlar

Değer zincirinin tamamındaki dolaylı emisyonlardır. Scope 3 emisyonlarının tüm kategorilerini kapsayan rehberimizde bu konuyu derinlemesine ele aldık.

ISO 14064-1 kapsamında Kapsam 1 ve 2 raporlama zorunludur; Kapsam 3 ise isteğe bağlı olmakla birlikte giderek daha fazla paydaş tarafından talep edilmektedir.

Sera Gazı Türleri: IPCC'nin Altı Temel Gazı

ISO 14064-1, IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change - Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli) tarafından tanımlanan sera gazlarını kapsar:

1. CO2 (Karbondioksit): Fosil yakıt yanması, endüstriyel prosesler
2. CH4 (Metan): Atık yönetimi, tarım, doğalgaz sızıntıları
3. N2O (Diazot monoksit): Tarımsal gübre kullanımı, yakma prosesleri
4. HFCs (Hidroflorokarbonlar): Soğutma ve iklim kontrol sistemleri
5. PFCs (Perflorokarbonlar): Alüminyum üretimi, elektronik
6. SF6 (Kükürt heksaflorid): Elektrik iletim altyapısı

Her gazın karbondioksite eşdeğer etkisi (CO2e - Carbon Dioxide Equivalent) küresel ısınma potansiyeli (GWP - Global Warming Potential) değerleri üzerinden hesaplanır. ISO 14064-1, AR5 veya AR6 IPCC değerlerinin kullanılmasını tavsiye eder.

Emisyon Hesaplama Adımları

1. Emisyon Kaynaklarının Envanteri

Kapsam içindeki tüm tesisler ve operasyonlar için emisyon kaynakları listelenir. Bu liste; faturalar, sözleşmeler, tesis teknik dokümanları ve saha ziyaretleri ile desteklenir.

2. Hesaplama Yöntemi Seçimi

Emisyon faktörleri rehberimizde açıkladığımız veri hiyerarşisine göre en uygun yöntem seçilir:

• Aktivite verisi x emisyon faktörü: En yaygın yaklaşım. Tüketim miktarı bilinirken sektörel veya ulusal emisyon faktörleri kullanılır.
• Doğrudan ölçüm: Baca gazı analizörleri gibi sürekli ölçüm sistemleri (CEMS) ile gerçek zamanlı veri toplanır.
• Kütle dengesi: Girdi-çıktı analizi ile proses emisyonları hesaplanır.
• Modelleme: Veri eksikliğinde istatistiksel modeller kullanılır.

3. Veri Kalitesi Değerlendirmesi

ISO 14064-1, veri kalitesini beş kritere göre değerlendirir:

Kriter	Açıklama
Tamlık (Completeness)	Tüm kaynaklar kapsama alındı mı?
Tutarlılık (Consistency)	Yıllar arası metodoloji aynı mı?
Şeffaflık (Transparency)	Hesaplama adımları izlenebilir mi?
Doğruluk (Accuracy)	Veriler gerçek aktiviteyi yansıtıyor mu?
Uygunluk (Relevance)	Seçilen yöntem duruma uygun mu?

4. Belirsizlik Analizi

Standart, envanterin belirsizlik düzeyinin değerlendirilmesini zorunlu kılar. Basit yaklaşımda her emisyon kaynağı için yüksek/orta/düşük belirsizlik kategorisi belirlenir. İleri düzeyde ise Monte Carlo simülasyonu ile sayısal belirsizlik aralıkları hesaplanır.

Taban Yılı Belirleme ve Yeniden Hesaplama Politikası

Taban yılı (base year), gelecekteki emisyon azaltımlarının ölçüleceği referans yıldır. ISO 14064-1 kapsamında taban yılı belirleme kriterler şunlardır:

• Güvenilir ve doğrulanabilir veriye sahip olunmalı
• Organizasyonun tipik operasyonlarını temsil etmeli
• Mümkünse en az 1 yıl kapsayan veri serisi kullanılmalı

Yeniden hesaplama eşiği: Organizasyonel yapıda önemli değişiklikler (birleşme, satın alma, faaliyetin durdurulması) veya hesaplama metodolojisinde köklü revizyon durumunda taban yılı verisi yeniden hesaplanır. Tipik eşik, toplam emisyonun %5 veya üzerindeki değişimdir.

Raporlama Gereksinimleri

ISO 14064-1 uyumlu bir GHG raporu şu unsurları içermelidir:

1. Kuruluşun tanımı ve raporlama dönemine ilişkin bilgiler
2. Organizasyonel sınır açıklaması ve seçilen konsolidasyon yaklaşımı
3. Raporlama sınırı (kapsam 1, 2, 3 kararları ve gerekçeleri)
4. Emisyon hesaplama metodolojileri ve kullanılan emisyon faktörleri
5. Kapsam 1 ve 2 emisyonlarının CO2e cinsinden özeti
6. Biyojenik CO2 emisyonları (ayrıca raporlanır)
7. Veri kalitesi değerlendirmesi
8. Belirsizlik analizi
9. Taban yılı bilgisi ve yeniden hesaplama politikası
10. Yönetim sistemleri ve iç kontrol süreçleri

ISO 14064-1 ile GHG Protocol Farkı

ISO 14064-1 büyük ölçüde GHG Protocol Corporate Standard ile uyumludur. GHG Protokolü ile ISO 14064 karşılaştırmasını detaylı incelediğimizde temel fark şu şekilde ortaya çıkar: GHG Protocol operasyonel bir kılavuzdur, ISO 14064-1 ise doğrulamaya uygun ve sertifikalandırılabilir bir standarttır. Avrupa'daki düzenleyici gereklilikler genellikle ISO 14064-1 çerçevesini tercih eder.

Doğrulama ve Güvence Süreci

Envanter hazırlandıktan sonra üçüncü taraf doğrulama süreci başlar. ISO 14064-3 doğrulama süreci rehberimizde bu adımları kapsamlı biçimde ele aldık. Özetle:

• Sınırlı güvence (limited assurance): Maddi hata bulunmadığı sonucuna varılır.
• Makul güvence (reasonable assurance): Envanterin standartla uyumlu olduğu pozitif olarak teyit edilir.

Doğrulama kuruluşunun IAF (International Accreditation Forum) akreditasyonuna sahip olması ve çıkar çatışması bulunmaması gereklidir.

Yaygın Hatalar ve Kaçınılması Gerekenler

ISO 14064-1 uygulamasında sıkça karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Eksik kapsam: Kiralık araçlar, uzak depo tesisleri gibi görece küçük kaynakların atlanması
• Tutarsız taban yılı: Her yıl farklı metodoloji kullanılarak karşılaştırılamaz veriler üretilmesi
• Yetersiz belgeleme: Hesaplama adımlarının ve veri kaynaklarının izlenememesi
• Standart karıştırma: IPCC AR5 ve AR6 GWP değerlerinin aynı envanterde birlikte kullanılması
• Soğutucu gazların atlanması: Özellikle büyük soğutma ekipmanlı tesislerde kaçak emisyonların ihmal edilmesi

Kurumunuzu Nasıl Hazırlarsınız?

ISO 14064-1 uygulaması için önerilen hazırlık süreci:

1. Ön değerlendirme (gap analysis): Mevcut veri toplama kapasitesi ile standart gereksinimleri arasındaki farkı tespit edin.
2. Sorumluluk atama: Sera gazı yönetiminden sorumlu bir ekip veya koordinatör belirleyin.
3. Veri toplama sistemi kurma: ERP entegrasyonu, manuel veri toplama formları veya özel yazılımlar ile veri akışını otomatize edin.
4. Pilot hesaplama: Bir tesis veya departmanla başlayın, metodoloji tutarlılığını test edin.
5. İç denetim: Dış doğrulamadan önce iç kontrol ile hataları tespit edin.
6. Doğrulama: Akredite üçüncü taraf kuruluş ile doğrulama sürecini tamamlayın.

CarbonEmit uzmanları, ISO 14064-1 uyumlu sera gazı envanteri hazırlama sürecinde şirketinize teknik destek ve danışmanlık sağlar. Gap analizinden doğrulama hazırlığına kadar tüm süreci birlikte yönetebiliriz.

Sıkça Sorulan Sorular

ISO 14064-1 zorunlu bir standart mı? Yasal açıdan zorunlu değildir; ancak CSRD raporlaması, CDP, AB Taksonomisi ve bazı kamu ihaleleri bu standartta hazırlanmış envanter talep etmektedir. Türkiye'de gönüllü karbon piyasası ve SKDM süreci de ISO 14064-1 uyumlu envanterleri ön plana çıkarmaktadır.

Envanter hazırlama ne kadar sürer? İlk envanter için kurumun büyüklüğüne ve veri altyapısına bağlı olarak 3-6 ay sürebilir. Sonraki yıllarda aynı metodoloji kullanıldığında bu süre 4-6 haftaya kadar kısalır.

Tüm sera gazlarını hesaplamak zorunda mıyım? Kapsam ve operasyona göre değişir. Tüm sera gazları değerlendirmeden geçirilmeli; emisyon miktarı önemsiz olanlar gerekçeli biçimde dışarıda bırakılabilir.

ISO 14064-1 ile ISO 14067 arasındaki fark nedir? ISO 14064-1 kuruluş düzeyinde envanteri kapsarken ISO 14067 ürün düzeyinde karbon ayak izi (product carbon footprint) hesaplamasını düzenler. Her ikisi de tamamlayıcı standarttır.

Emisyon faktörü kaynağı olarak neyi kullanmalıyım? Tercih sırası: Tesis bazlı ölçüm > ulusal emisyon faktörleri (TEIAŞ, EPA) > IPCC varsayılan değerleri. Türkiye elektrik şebekesi için güncel grid emisyon faktörünü ilgili Bakanlık yayınlarından takip edin.

Sonuç

ISO 14064-1, kurumsal sera gazı yönetiminin altyapısını oluşturan temel standarttır. Doğru uygulandığında sadece bir uyum belgesi değil; stratejik karbon yönetimi, maliyet optimizasyonu ve paydaş güveni için kritik bir araç haline gelir. Kurumsal karbon yönetimi stratejinizi şekillendirirken ISO 14064-1 envanterini başlangıç noktanız olarak konumlandırmanızı öneririz.