Scope 2 Emisyonlar: Piyasa ve Konum Bazlı Hesaplama Rehberi

Şirketlerin sera gazı envanterlerinde Scope 2, yani satın alınan elektrik kaynaklı emisyonlar, genellikle en belirgin ve azaltılabilir kalem olarak öne çıkar. Ancak Scope 2'nin hesaplanmasında farklı metodolojiler uygulanması, aynı şirketin çok farklı sayılara ulaşmasına yol açabilir. GHG Protocol'ün 2015 yılında Scope 2 Kılavuzunu (Scope 2 Guidance) yayımlamasıyla birlikte iki ayrı hesaplama yöntemi tanımlanmıştır: konum bazlı ve piyasa bazlı. Bu iki yöntemi, aralarındaki farkları ve hangi bağlamlarda hangisinin kullanılacağını bu rehberde ele alıyoruz.

Scope 2 Nedir?

Scope 2 emisyonlar, bir kuruluşun satın aldığı elektrik, ısı, buhar veya soğutmanın üretimi sırasında ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonlarıdır. Enerji tesiste kullanılır, ancak emisyon başka bir yerde (elektrik santralinde) gerçekleşir.

Scope 1, 2 ve 3'ün genel çerçevesini incelediğinizde, Scope 2'nin kurumsal envanterlerdeki stratejik önemini daha net görürsünüz. Elektrik tüketimi; imalat, perakende, ofis operasyonları ve veri merkezleri dahil pek çok sektörde en büyük sera gazı kalemi haline gelmiştir.

İki Hesaplama Yöntemi

GHG Protocol Scope 2 Kılavuzu, kuruluşların her iki yöntemi de raporlamasını zorunlu kılar. Bu iki yöntem farklı amaçlara hizmet eder.

Konum Bazlı Yöntem (Location-Based Method)

Konum bazlı yöntem, tesisin bulunduğu bölge veya ülkenin ortalama şebeke emisyon faktörünü kullanır. Yani hangi enerji karmasının şebekede dolaştığına bakılır; kimin hangi enerjiyi "satın aldığı" hesaba katılmaz.

Hesaplama formülü: Scope 2 (konum bazlı) = Elektrik tüketimi (MWh) x Şebeke emisyon faktörü (tCO2e/MWh)

Türkiye örneği:

• Yıllık elektrik tüketimi: 1.000 MWh
• Türkiye şebeke emisyon faktörü: 0.47 tCO2e/MWh
• Scope 2 (konum bazlı): 1.000 x 0.47 = 470 tCO2e

Konum bazlı yöntemde kullanılan emisyon faktörü kaynakları:

• Türkiye için: TEİAŞ verileri veya IEA ülke faktörleri
• AB ülkeleri için: AIB (Association of Issuing Bodies) residual mix faktörleri
• Küresel için: IEA World Energy Outlook emisyon faktörleri

Piyasa Bazlı Yöntem (Market-Based Method)

Piyasa bazlı yöntem, kuruluşun elektrik piyasasındaki aktif tercihlerini dikkate alır. Yeşil enerji sertifikası satın alınmışsa veya yenilenebilir enerji ile doğrudan anlaşma yapılmışsa bu tercih emisyon hesabına yansır.

Piyasa bazlı yöntemde veri hiyerarşisi:

1. Tedarikçi spesifik emisyon faktörü (doğrudan anlaşma / PPAs)
2. Enerji nitelik belgesi verileri (I-REC, GO, REC gibi sertifikalar)
3. Yasal açıklama yapılmış faktörler (regulatör zorunlu ise)
4. Artık karışım faktörü (residual mix - sertifikasız kalan enerji için)
5. Şebeke ortalama faktörü (piyasa bazlı veri yoksa)

Türkiye örneği (I-REC ile):

• Yıllık elektrik tüketimi: 1.000 MWh
• I-REC satın alındı: 600 MWh (sıfır emisyon faktörü)
• Kalan 400 MWh artık karışım faktörü: varsayım ~0.55 tCO2e/MWh
• Scope 2 (piyasa bazlı): (600 x 0) + (400 x 0.55) = 220 tCO2e

Piyasa Bazlı Veri Kaynakları

I-REC (International Renewable Energy Certificate)

I-REC, gelişmekte olan ülkelerde (Türkiye dahil) yenilenebilir elektrik üreticilerinin verdiği uluslararası tanınan sertifikadır. Her I-REC, 1 MWh yenilenebilir elektriğe karşılık gelir. I-REC satın alarak şirketler Scope 2 emisyonlarını piyasa bazlı yöntemde sıfıra indirebilir.

I-REC ve yenilenebilir enerji sertifikalarını daha ayrıntılı incelediğimizde, Türkiye'nin I-REC ihracat kapasitesinin önemli ölçüde arttığını görüyoruz.

I-REC özellikleri:

• Ülke bazlı kayıt ve iptal mekanizması
• Enerji kaynağı spesifik (güneş, rüzgar, hidroelektrik vb.)
• Teslimat dönemi (üretim yılı/çeyreği)
• Takip ve çifte sayım önleme

GO (Guarantees of Origin)

Avrupa'da kullanılan enerji nitelik belgesi standardı. AB ETS ve Renewable Energy Directive kapsamında tanınan sertifikalar. Türk şirketleri AB pazarına ihracat yapıyorsa GO'lu enerji tüketimi daha güçlü bir piyasa bazlı kanıt niteliği taşır.

PPA (Power Purchase Agreement - Güç Alım Anlaşması)

Yenilenebilir enerji üreticisiyle doğrudan yapılan uzun vadeli enerji alım sözleşmesidir. İki türü bulunur:

Fiziksel PPA: Şirket, yenilenebilir enerji tesisinden doğrudan veya özel hat üzerinden enerji alır.

Sanal PPA (VPPA - Virtual PPA): Şirket ile üretici arasında finansal bir anlaşmadır; fiziksel enerji akışı olmaksızın sabit fiyat garantisi ve I-REC/GO sağlar.

PPA, özellikle büyük enerji tüketicileri için hem maliyet sabitleme hem de Scope 2 azaltımı açısından güçlü bir araçtır.

On-Site Yenilenebilir Enerji

Tesis çatısına veya arazisine kurulan güneş panelleri gibi yerinde üretim en güçlü piyasa bazlı kanıt sunar. Özüretim doğrudan Scope 2'yi azaltır; fazla üretim şebekeye verilirse bu kısım Scope 2'den düşülmez ancak Scope 3 kategorisinde avantaj sağlayabilir.

İki Yöntem Arasındaki Sayısal Fark

Aynı şirket için iki yöntem oldukça farklı sayılar üretebilir:

Senaryo	Konum Bazlı	Piyasa Bazlı	Fark
Sertifika yok	470 tCO2e	~470 tCO2e	Minimal
%50 I-REC	470 tCO2e	~260 tCO2e	%45 daha düşük
%100 I-REC	470 tCO2e	~0 tCO2e	%100 fark
Kendi güneş üretimi %100	470 tCO2e	0 tCO2e	Eşit

Bu fark, şirketlerin raporlama amaçlarına göre (ya da doğrulayıcı ve regülatör tercihine göre) hangi yöntemi vurgulayacağını etkiler.

Hangi Yöntem Tercih Edilmeli?

Konum bazlı yöntem:

• Şebekenin gerçek karbon yoğunluğunu yansıtır
• Piyasa araçlarından bağımsız, standart bir ölçüt sunar
• Ülke/bölge bazlı politika etkisini görmek için daha uygun
• Doğrulama açısından daha kolay

Piyasa bazlı yöntem:

• Şirketin aktif enerji tercihlerini yansıtır
• Yenilenebilir enerji yatırımına teşvik sağlar
• Scope 2 azaltım hedefleri için daha anlamlı
• Ancak artık karışım faktörü verisi her ülkede mevcut değil

GHG Protocol her iki yöntemin de raporlanmasını zorunlu kılar. Hangi yöntemin azaltım hedefleri için baz alınacağı şirket politikasına bağlıdır. RE100 gibi kurumsal yenilenebilir enerji programları piyasa bazlı yöntemi esas alır.

Artık Karışım Faktörü (Residual Mix)

Piyasa bazlı yöntemde en kritik ve en az anlaşılan kavramlardan biri artık karışım faktörüdür. I-REC veya GO ile "talep edilmiş" (retired/cancelled) yenilenebilir enerji düşüldükten sonra kalan şebeke karmasının emisyon faktörüdür.

Artık karışım faktörü genellikle ortalama şebeke faktöründen daha yüksektir. Çünkü en temiz enerji kaynakları sertifikalarla talep edildiğinde geride daha fazla fosil kaynak kalır. Bu nedenle yüksek I-REC kullanımına rağmen artık karışım faktörü ihmal edilirse Scope 2 olduğundan daha düşük hesaplanabilir.

Türkiye için artık karışım faktörü; AIB üyesi olmadığından uluslararası tanınırlığı tartışmalı olmakla birlikte yerel hesaplamalar TEİAŞ verileriyle yapılmaktadır.

CBAM ve Scope 2 Bağlantısı

CBAM (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) kapsamında metal, çimento ve gübre gibi ürünlerin AB'ye ihracatında gömülü emisyonlar raporlanmakta ve gelecekte karbon maliyetine tabi tutulacaktır.

CBAM hesaplamalarında elektrik kaynaklı emisyonlar, ürünün üretiminde kullanılan elektriğin emisyon faktörüyle hesaplanır. Tesisin yenilenebilir enerji kullanması veya I-REC satın alması, CBAM açısından da emisyon azaltımına katkı sağlayabilir; ancak CBAM metodolojisi kendi hesaplama kurallarını uygulamaktadır.

Scope 2 Azaltım Stratejileri

Scope 2'yi azaltmak için uygulanabilecek stratejiler öncelik sırasıyla:

1. Enerji verimliliği: En ucuz ve en doğrudan yol. Tüketimi azaltmak doğrudan Scope 2'yi azaltır.
2. On-site yenilenebilir enerji: Çatı güneş enerjisi, yerinde rüzgar türbini.
3. PPA (Güç Alım Anlaşması): Uzun vadeli yenilenebilir enerji alımı.
4. I-REC / GO satın alma: Kısa vadede etkili; ancak gerçek sistem dönüşümüne katkısı tartışmalıdır.
5. Şebeke modernizasyonu: Uzun vadeli, şirketin doğrudan etki edebildiği sınırlı.

Sıkça Sorulan Sorular

Her iki yöntemi de raporlamak zorunda mıyım? GHG Protocol bunu zorunlu kılar. CSRD/ESRS E1 kapsamında da her iki yöntemin açıklanması beklenmektedir. Doğrulayıcılar her iki yöntemin tutarlılığını kontrol eder.

I-REC satın almak gerçekten emisyonu azaltıyor mu? Piyasa bazlı muhasebe açısından evet; Scope 2 sıfıra inebilir. Ancak fiziksel atmosferdeki etkisi tartışmalıdır: I-REC, yenilenebilir enerji üretimine finansal teşvik sağlar, ancak addisyonel kapasite yaratıp yaratmadığı tartışmalıdır. Bunun için üretim saatiyle eşleşen (time-matched) ve konum uyumlu (location-matched) sertifikalar gelecekte daha güçlü standart haline gelecektir.

Türkiye'de I-REC almak mümkün mü? Evet. Türkiye, I-REC ihraç eden ülkeler arasındadır. Yerel yenilenebilir enerji üreticilerinden doğrudan veya aracı firmalar üzerinden I-REC satın alınabilir.

VPPA ne zaman mantıklıdır? Yıllık elektrik tüketimi 50.000 MWh'ın üzerinde olan büyük şirketler için VPPA, maliyet riski yönetimi ve Scope 2 azaltımını bir arada sunan stratejik seçenektir.

Artık karışım faktörü nerede bulunur? AB ülkeleri için AIB (Association of Issuing Bodies) yıllık artık karışım faktörlerini yayımlar. Türkiye için ulusal otorite verileri takip edilmelidir.

Sonuç

Scope 2 hesaplama yöntemlerini doğru anlamak, hem raporlama tutarlılığı hem de etkin azaltım stratejisi açısından kritik öneme sahiptir. Konum bazlı yöntem şebekenin gerçekliğini yansıtırken piyasa bazlı yöntem şirketin enerji tercihlerini belgeler. Sera gazı envanter yönetimi sürecinizde her iki yöntemi şeffaf biçimde raporlamak, paydaşlara eksiksiz ve güvenilir bir tablo sunar. Scope 2'yi azaltmak için en etkili uzun vadeli yol ise gerçek yenilenebilir enerji yatırımı ve enerji verimliliğidir.