Yenilenebilir Enerji Sertifikaları: I-REC ve GO Rehberi

Bir şirket güneş veya rüzgar kaynaklı elektrik tükettiğini iddia etmek istiyorsa, bunu kanıtlaması gerekir. Peki enerji şebekeleri ortak bir altyapıda çalışırken hangi elektron "yeşil" hangisi "kahverengi"? Bu sorunun cevabı enerji nitelik sertifikaları (energy attribute certificates - EAC) sisteminde yatıyor. I-REC ve GO, bu sistemin en önemli araçlarıdır. Bu rehber, söz konusu sertifikaların teknik temellerini, Scope 2 emisyon hesaplamasına etkisini ve Türkiye piyasasındaki uygulamayı ele almaktadır.

Enerji Nitelik Sertifikası Nedir?

Enerji nitelik sertifikası (EAC), 1 MWh yenilenebilir enerji üretimini temsil eden dijital bir belgedir. Sertifika, üreticinin ürettiği enerjiyle birlikte ihraç edilir ve bir kez kullanıldığında (retired/cancelled) sistemden silinir. Bu mekanizma çifte sayımı önler.

Temel mantık: Elektrik şebekesinde "hangi elektrik hangi santralin" sorusu anlamsızdır; ancak hangi santralin ne kadar yenilenebilir enerji ürettiğini kayıt altına almak ve bu üretim hakkını alıcıya devretmek mümkündür.

Scope 2 piyasa bazlı ve konum bazlı hesaplama yöntemlerini incelediğinizde, I-REC ve GO'nun piyasa bazlı Scope 2 hesaplamasının temel veri kaynağı olduğunu görürsünüz.

I-REC: Uluslararası Yenilenebilir Enerji Sertifikası

I-REC (International Renewable Energy Certificate), özellikle Avrupa dışındaki pazarlar için tasarlanmış bir enerji nitelik sertifikası standardıdır. I-REC Association tarafından yönetilen sistem, kayıt, ihraç ve iptal işlemlerini merkezi bir platform üzerinden yürütür.

I-REC'in kapsadığı ülkeler (seçilmiş):

• Türkiye, Brezilya, Hindistan, Çin (sınırlı), Japonya, Güney Afrika, Ukrayna, Orta Doğu ülkeleri ve birçok gelişmekte olan ülke

I-REC'in Temel Özellikleri

Kaynak spesifikasyonu: I-REC, enerji kaynağını (güneş, rüzgar, hidroelektrik, jeotermal, biyokütle vb.) açıkça belirtir. Böylece alıcı, istediği enerji tipini seçebilir.

Ülke spesifikasyonu: Her I-REC, belirli bir ülkedeki üretimi temsil eder. Türkiye I-REC'i Türkiye'deki bir yenilenebilir enerji tesisinden gelir.

Üretim dönemi: I-REC, üretimin gerçekleştiği yılı ve çeyreği belirtir. Bu, zamansal eşleştirme (time-matching) için giderek daha önemli hale gelmektedir.

Tesise özgü bilgiler: Sertifika, enerjiyi üreten tesisin konumu ve kapasitesini içerir.

I-REC Nasıl Çalışır?

Süreç dört adımda işler:

1. Kayıt: Yenilenebilir enerji üreticisi, I-REC kayıtlı platform aracılığıyla tesisini kaydettirerek akredite olur.
2. İhraç: Ölçülen üretim miktarına göre I-REC sertifikaları otomatik ihraç edilir (1 MWh = 1 I-REC).
3. Devir: Üretici, sertifikaları broker veya doğrudan anlaşmayla alıcıya devreder.
4. İptal (Retirement): Alıcı, kullandığı enerjiyi temsil eden sertifikaları iptal eder. İptal edilen sertifika bir daha kullanılamaz.

Bu döngünün bütünlüğü, sistemin güvenilirliğini sağlar.

GO (Guarantees of Origin): Avrupa Standardı

GO (Guarantees of Origin - Menşe Garantileri), Avrupa Birliği'nin Yenilenebilir Enerji Direktifi (RED II) kapsamında tanımlanan enerji nitelik sertifikasıdır. I-REC ile aynı mantığı taşır; ancak AB hukuku kapsamında daha güçlü regülasyon çerçevesine sahiptir.

GO'nun özellikleri:

• AB üye devletleri ve EEA ülkeleri için geçerli
• AIB (Association of Issuing Bodies) koordinasyonuyla yönetilir
• AB Renewable Energy Directive kapsamında yasal statüye sahip
• Artık karışım (residual mix) hesaplamasında temel veri kaynağı

GO ile I-REC Karşılaştırması

Özellik	GO	I-REC
Coğrafi kapsam	AB + EEA	Küresel (AB dışı ağırlıklı)
Yasal statü	AB direktifi kapsamında	Standart bazlı (yasal değil)
Yöneten kuruluş	AIB (ülke bazında)	I-REC Association
GHG Protocol tanınırlığı	Evet	Evet
Artık karışım hesabı	Evet (AIB aracılığıyla)	Sınırlı
Türkiye geçerliliği	Hayır (AB dışı)	Evet

REC (Renewable Energy Certificate)

ABD'de kullanılan, WREGIS ve PJM-GATS gibi kayıt sistemleri üzerinden yönetilen yenilenebilir enerji sertifikasıdır. I-REC ve GO ile metodoloji açısından benzeşir; ancak ABD'ye özgü bir yapıdır.

GHG Protocol ve Enerji Sertifikaları

GHG Protocol Scope 2 Kılavuzu (2015), piyasa bazlı Scope 2 hesaplamasında enerji sertifikalarının nasıl kullanılacağını düzenler.

Geçerli sertifika kriterleri (GHG Protocol):

1. Ölçeklenebilir kapsam: Sertifika alınan talep kadar enerjiyi temsil etmeli (1 I-REC = 1 MWh)
2. Benzersizlik: Her sertifika bir kez kullanılmalı; çifte sayım olmamalı
3. Süre eşleştirmesi: Sertifika, enerji tüketim yılıyla eşleşmeli
4. Temsil: Sertifika, tüketilen enerji piyasasını temsil etmeli (aynı veya bağlı şebeke)
5. Şeffaflık: Kaynak türü, üretim yeri ve tarih açıklanmış olmalı
6. Doğrulanmış izleme: Güvenilir üçüncü taraf kayıt sistemi

Türkiye I-REC'i bu kriterler açısından GHG Protocol uyumlu kabul edilmektedir. Ancak bazı bağlamlarda "coğrafi eşleştirme" tartışması mevcuttur: Türkiye'den alınan I-REC, Almanya'daki bir fabrikanın Scope 2'sini etkiler mi? GHG Protocol bunu kabul eder; ancak eleştirmenler fiziksel enerji akışının olmadığı durumlarda bu bağlantının zayıf olduğunu vurgular.

Saat Bazlı Eşleştirme (24/7 CFE)

Geleneksel yıllık I-REC satın alımına giderek artan bir eleştiri yönelmektedir: Şebeke her saatte farklı enerji karışımına sahipken, yıllık bazda tüketim ve üretimin eşleştirilmesi yetersiz kabul edilmektedir.

24/7 CFE (Carbon-Free Energy) yaklaşımı, enerji tüketiminin saat bazında yenilenebilir enerji üretimiyle eşleştirilmesini öngörür. Google, Microsoft ve Amazon gibi büyük teknoloji şirketleri bu yaklaşımı benimsemiştir.

Saat bazlı eşleştirme; veri merkezleri, büyük üreticiler ve net sıfır taahhüdünde "gerçek yeşil enerji" kanıtı arayan şirketler için giderek önemli hale gelmektedir.

Türkiye I-REC Piyasası

Türkiye, güneş ve rüzgar potansiyelinin büyüklüğü nedeniyle önemli bir I-REC ihraç eden ülkedir.

Türkiye I-REC özellikleri:

• EPIAS (Enerji Piyasaları İşletme A.Ş.) altyapısıyla entegre kayıt sistemi
• Güneş, rüzgar, hidroelektrik ve jeotermal kaynaklar mevcut
• Fiyat: Yaklaşık 0.30-1.50 EUR/MWh (kaynak ve dönem bazında)
• İhracat potansiyeli yüksek; AB şirketleri Türk I-REC'e talep gösteriyor

Türk şirketleri için kullanım: Şebekeden çekilen elektriğin yeşil olduğunu iddia etmek için aynı ülkede üretilmiş I-REC'lerin satın alınması ve iptal edilmesi şarttır.

Türkiye'de I-REC Satın Alma Süreci

1. Broker veya platform seçimi: I-REC Association onaylı broker'lardan veya enerji tedarikçilerinden satın alınabilir.
2. Kaynak ve dönem seçimi: Güneş veya rüzgar gibi kaynak tercihi ve üretim dönemiyle eşleştirme.
3. İptal (Retirement): Satın alınan I-REC, alıcı adına kayıt sisteminde iptal edilir.
4. Belgelendirme: İptal belgesi, Scope 2 piyasa bazlı hesaplamanın kanıtı olarak doğrulayıcıya sunulur.

Yeni Nesil: PPA ile I-REC Entegrasyonu

Güç Alım Anlaşması (PPA), I-REC'ten daha güçlü bir piyasa bazlı Scope 2 aracıdır. Bir PPA; hem enerji fiyatını sabitler hem de I-REC/GO ile birlikte yenilenebilir kaynak kanıtı sağlar.

Fiziksel PPA: Üretici ile alıcı arasında özel hat veya şebeke üzerinden enerji akışı. Sanal/Finansal PPA (VPPA): Finansal bir sözleşme; fiziksel enerji akışı olmaksızın I-REC ve fiyat sabitleme avantajı.

Türkiye'de uzun vadeli yenilenebilir enerji PPA piyasası gelişmekte olup özellikle büyük sanayi müşterileri için cazip seçenekler ortaya çıkmaktadır.

Sertifikaların Sınırları ve Eleştiriler

I-REC ve GO kullanımına yönelik başlıca eleştiriler:

Addisyonellik sorunu: Mevcut bir yenilenebilir enerji tesisinin I-REC'ini satın almak, yeni kapasite yaratmaz. Ancak yeni kurulacak projelerin PPA anlaşmasıyla finansmanı addisyonel etkiyi güçlendirir.

Coğrafi uyumsuzluk: Çin'deki bir fabrika Türkiye I-REC'i kullanarak Scope 2 sıfırlayabilir mi? GHG Protocol teknik olarak onaylar; ancak fiziksel gerçeklikle bağlantısı zayıftır.

Zamanlama boşluğu: Yıllık eşleştirme, karbon-yoğun saatlerdeki tüketimi gizler. 24/7 CFE bu sorunu çözer.

Fiyat düzeltmesi riski: Artık karışım faktörü bilinmiyorsa, I-REC ile "sıfırlanan" enerji için yanlış faktör kullanılabilir.

RE100: Yenilenebilir Enerji Taahhüt Programı

RE100, şirketlerin %100 yenilenebilir enerji kullanmayı taahhüt ettiği küresel bir programdır. Üye şirketler GHG Protocol piyasa bazlı yöntemi kullanarak yıllık ilerleme raporlar.

RE100 üyesi olmak için:

• Yıllık elektrik tüketimi en az 100 GWh
• Hedef yıl: En geç 2050 (tercihen 2030 veya öncesi)
• Yıllık CDP iklim anketinde ilerleme raporlaması

Türkiye'de artan sayıda şirket RE100 veya benzeri gönüllü yeşil enerji taahhüdü üstlenmektedir.

CarbonEmit, şirketinizin yenilenebilir enerji stratejisini belirleme, I-REC satın alma sürecini yönetme ve piyasa bazlı Scope 2 hesaplamasının doğrulamaya hazır biçimde raporlanması konularında destek sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

I-REC satın almak zorunlu mu? Zorunlu değil. Ancak piyasa bazlı Scope 2 hesaplamasında yenilenebilir enerji kullandığını kanıtlamak isteyen şirketler için I-REC veya muadil sertifika şarttır.

I-REC ne zaman iptal edilmelidir? Raporlama döneminin sonunda (genellikle yıl sonu) iptal edilmelidir. İptal tarihi, raporlama dönemini kapsamalıdır.

I-REC satın almak ne kadar tutar? Kaynak türü, ülke ve dönemine göre 0.10-2.00 EUR/MWh arasında değişir. Türkiye I-REC'i genel olarak 0.30-1.00 EUR/MWh aralığındadır.

Çatı güneş enerjim için I-REC alabilir miyim? Aksine; kendi ürettiğiniz yenilenebilir enerji için I-REC ihraç edip başkasına satabilirsiniz. Kendiniz kullandığınız kısım doğrudan piyasa bazlı Scope 2'de değerlendirilebilir.

GO ve I-REC aynı anda kullanılabilir mi? Bir şirket hem AB içinde GO hem de AB dışında I-REC kullanabilir; ancak aynı tüketim için iki sertifika kullanılamaz.

Sonuç

I-REC ve GO, piyasa bazlı Scope 2 hesaplamasının temel veri kaynaklarıdır. Doğru kullanıldığında, şirketlerin yenilenebilir enerji tercihlerini güvenilir biçimde kanıtlamasını ve Scope 2 emisyonlarını azaltmasını sağlar. Ancak sertifikaların tek başına yetersizliği göz önünde bulundurulduğunda, uzun vadeli yenilenebilir enerji yatırımları (on-site üretim, PPA) ile entegre bir strateji daha güçlü sonuç verir. Enerji verimliliği yatırımlarını önceliklendirdikten sonra kalan tüketim için I-REC kullanımı, dengeli bir yaklaşım sunar.