Scope 3 Emisyonlar: 15 Kategorinin Detaylı İncelenmesi

Birçok şirket için Scope 3 emisyonlar, toplam karbon ayak izinin %70 ila %90'ını oluşturur. Ancak aynı zamanda en karmaşık, en veri yoğun ve en tartışmalı kısımdır. GHG Protocol'ün Kurumsal Değer Zinciri Standardı (Corporate Value Chain Standard) kapsamında tanımlanan 15 Scope 3 kategorisi; tedarik zincirinin hem yukarısını (upstream) hem de aşağısını (downstream) kapsar. Bu rehberde her kategorinin tanımını, hesaplama yöntemlerini ve önceliklendirilmesini ele alıyoruz.

Scope 3 Neden Önemlidir?

Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının genel çerçevesini incelediğinizde Scope 3'ün neden giderek daha fazla dikkat çektiğini anlarsınız. Tedarikçilerin hammadde üretimi, müşterilerin ürünü kullanırken tükettiği enerji ve ürünün ömrünü tamamlamasıyla ortaya çıkan atıklar — tüm bunlar şirketin kontrolü dışında, ancak şirketin kararlarıyla doğrudan bağlantılı emisyonlardır.

CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) kapsamında Scope 3 raporlaması artık büyük AB şirketleri için zorunludur. Bu zorunluluk tedarik zinciri aracılığıyla Türk ihracatçılara da yansımaktadır.

Kategorilere Genel Bakış

GHG Protocol 15 Scope 3 kategorisini iki ana gruba ayırır:

Yukarı akış (Upstream) - Kategoriler 1-8: Tedarik zincirine, satın alınan mal ve hizmetlere ilişkin emisyonlar.

Aşağı akış (Downstream) - Kategoriler 9-15: Ürünün satışı sonrası kullanım, taşıma ve elden çıkarılmasına ilişkin emisyonlar.

Yukarı Akış Kategorileri (1-8)

Kategori 1: Satın Alınan Mal ve Hizmetler

Tedarikçilerden satın alınan tüm mal ve hizmetlerin üretimi sırasında ortaya çıkan emisyonlar. Çoğu üretim ve ticaret şirketi için en büyük Scope 3 kalemidir.

Hesaplama yöntemleri:

• Harcama bazlı (spend-based): Kategoriye göre harcama miktarı x sektörel emisyon yoğunluğu (USEEIO, EXIOBASE gibi çarpan veritabanları)
• Ortalama veriye dayalı: Satın alınan ürün miktarı x ürün emisyon faktörü
• Tedarikçi spesifik: Tedarikçinin kendi GHG envanteri verisi

Öncelik: Yüksek. Çoğu şirket için en büyük Scope 3 kalemi.

Veri kaynağı: Tedarikçi anketi, sektörel emisyon yoğunluğu veritabanları (USEEIO, Ecoinvent), EPD (Environmental Product Declaration).

Kategori 2: Sermaye Malları

Uzun vadeli kullanılan sabit varlıkların (makine, ekipman, bina, araç) üretim emisyonları. Yaşam döngüsü boyunca amortismana yayılabilir.

Not: Bu kategori çoğu şirkette Kategori 1'e kıyasla daha küçük, ancak sermaye yoğun sektörlerde (enerji, madencilik, havacılık) önemlidir.

Hesaplama: Sermaye harcaması x sektörel emisyon yoğunluğu veya LCA verisi.

Kategori 3: Yakıt ve Enerji ile İlgili Faaliyetler

Kapsam 1 ve 2'de raporlanmayan, ancak enerji tedarikiyle bağlantılı emisyonlar:

• Yakıt üretimi ve taşınması (well-to-tank emisyonları)
• Elektrik üretim kayıpları (iletim ve dağıtım kayıpları)
• Satın alınan enerji için upstream emisyonlar

Hesaplama: Tüketilen enerji miktarı x upstream emisyon faktörü (DEFRA veya sektörel kaynak).

Kategori 4: Tedarik Zinciri Taşımacılığı ve Dağıtımı (Upstream)

Tedarikçilerden tesise kadar olan malzeme ve ürün taşımacılığı. Hem şirketin ödediği taşımacılık hem de üçüncü taraf taşıyıcılar dahildir.

Hesaplama: Taşınan ağırlık (ton-km) x ulaşım modu emisyon faktörü. ISO 14083, taşımacılık emisyonlarının hesaplanmasına özel bir standarttır.

Ulaşım modu faktörleri (yaklaşık, tCO2e/ton-km):

Mod	Faktör
Hava kargo	0.600
Karayolu TIR	0.082
Denizyolu konteyner	0.015
Demiryolu	0.028

Kategori 5: Operasyonlarda Oluşan Atıklar

Şirketin operasyonlarından kaynaklanan atıkların işlenmesi sırasında oluşan emisyonlar.

Atık türleri ve emisyon noktaları:

• Katı atık depolama → metan emisyonu
• Atık yakma → CO2 ve diğer gazlar
• Kompostlama → CH4 ve N2O
• Atıksu arıtma → CH4 ve N2O

Hesaplama: Atık türü ve miktarı x bertaraf yöntemi emisyon faktörü.

Kategori 6: İş Seyahatleri

Çalışanların iş amacıyla yaptığı uçak, tren, otobüs ve kiralık araç yolculukları. Şirketin ödediği veya refaket ettiği tüm seyahatler.

Hesaplama yöntemleri:

• Mesafe bazlı: Uçuş mesafesi (km) x emisyon faktörü (radyatif zorlama dahil olabilir)
• Harcama bazlı: Uçuş/otel harcaması x sektörel faktör

İpucu: Orta mesafe uçuşlar (500-1500 km) genellikle tren veya otobüse göre 5-10 kat daha yüksek emisyona yol açar. Uçuşlarda radyatif zorlama (radiative forcing) faktörü uygulandığında bu oran daha da artar.

Kategori 7: Çalışan Ulaşımı

Çalışanların ev-iş arası yolculuklarından kaynaklanan emisyonlar. Şirketin kontrolü dışında olmakla birlikte GHG Protocol zorunlu kategoride sayar.

Hesaplama: Çalışan sayısı x ortalama mesafe x ulaşım modu dağılımı x emisyon faktörü.

Veri toplama: İK anketleri, çalışan ulaşım araştırmaları, commuter survey'ler.

Kategori 8: Yukarı Akış Kiralanan Varlıklar

Şirketin kiraladığı ve Kapsam 1/2'de raporlamadığı varlıklardan kaynaklanan emisyonlar (kiracı olduğu yapılarda ev sahibinin enerji tüketimi gibi).

Not: Finansal kontrol yaklaşımı kullanılıyorsa bu kategori daha kritik hale gelir.

Aşağı Akış Kategorileri (9-15)

Kategori 9: Aşağı Akış Taşımacılık ve Dağıtımı

Şirketin ürünlerinin müşterilere veya perakende noktalarına ulaştırılması sırasındaki emisyonlar. Müşterinin teslim sonrası taşımacılığı da dahildir.

Hesaplama: Kategori 4 ile aynı metodoloji, ancak downstream değer zinciri için.

Kategori 10: Satılan Ürünlerin İşlenmesi

Ara malı üreten şirketlerin ürünleri; müşteri tarafından nihai ürüne dönüştürülürken oluşan emisyonlar.

Örnek: Çelik levha üreten şirket → müşteri fabrikanın levhayı baskılaması/şekillendirmesi sırasındaki enerji ve proses emisyonları.

Kapsam: Yalnızca ürünü daha ileri işleyen B2B müşteriler için geçerlidir.

Kategori 11: Satılan Ürünlerin Kullanımı

Müşterilerin satın aldığı ürünleri kullanırken tükettikleri enerji veya yakıt kaynaklı emisyonlar. Ürün ömrü boyunca hesaplanır.

Doğrudan kullanım emisyonları:

• Araç satış şirketleri: satılan araçların yakıt tüketimi
• Ev aletleri üreticisi: ürünlerin ömür boyu elektrik tüketimi
• Yakıt satıcıları: yakıtın yanması

Dolaylı kullanım emisyonları:

• Yazılım şirketleri: yazılımı çalıştıran sunucuların enerji tüketimi

Bu kategori, ürün tasarımı ve enerji verimliliği yatırımlarının Scope 3 üzerindeki en doğrudan etkisini gösterir.

Kategori 12: Ürünün Ömür Sonu Arıtımı

Ürünün kullanım ömrünü tamamlamasının ardından bertarafı sırasındaki emisyonlar: geri dönüşüm, depolama, yakma.

Örnek: Elektronik üreticisi için e-atık bertarafı, plastik ambalaj üreticisi için ambalajın depolama alanında ayrışması.

Hesaplama: Satılan ürün miktarı x malzeme bileşimi x bertaraf yöntemi emisyon faktörü.

Kategori 13: Aşağı Akış Kiralanan Varlıklar

Şirketin sahip olup müşterilere kiraladığı varlıklardan kaynaklanan emisyonlar.

Örnek: Gayrimenkul şirketlerinin kiraladığı binaların kiracı kullanımı kaynaklı emisyonlar (operasyonel kontrol yok ise).

Kategori 14: Franchisee'ler

Franchise modeli uygulayan şirketlerde franchise alan işletmelerin Scope 1 ve 2 emisyonları.

Örnek: Hızlı servis restoran zinciri → franchise şubelerinin mutfak ve aydınlatma kaynaklı emisyonları.

Kategori 15: Yatırımlar

Şirketin yatırımlarından kaynaklanan emisyonlar. Finans sektörü için en kritik kategoridir.

Alt kategoriler:

• Hisse senedi yatırımları
• Proje finansmanı
• Yönetilen varlıklar (portföy emisyonları)

PCAF (Partnership for Carbon Accounting Financials) standardı, finansal kurumlar için bu kategorinin hesaplanmasında yaygın referanstır.

Scope 3 Önceliklendirme: Hangi Kategorilerden Başlamalı?

Her şirket 15 kategorinin tamamını aynı anda ve aynı derinlikte hesaplayamaz. Önceliklendirme için şu kriterleri kullanın:

Büyüklük: Hangi kategoriler büyük olasılıkla en yüksek emisyona sahip? Sektör karşılaştırması ve spend analizi ipucu verir.

Etki: Hangi kategorilerde şirket kararları emisyonu değiştirebilir? Tedarikçi değiştirme, ürün tasarımı, ulaşım modu değişimi.

Veri erişimi: Hangi kategoriler için makul maliyetle güvenilir veri toplanabilir?

Paydaş ilgisi: Yatırımcılar, müşteriler veya regülatörler hangi kategorilere odaklanıyor?

Sektör	En Büyük Scope 3 Kategorisi
Gıda ve içecek	Kategori 1 (tarımsal hammadde)
Otomotiv	Kategori 11 (araç kullanımı)
Finans	Kategori 15 (portföy emisyonları)
Tekstil	Kategori 1 (elyaf, tekstil üretimi)
Perakende	Kategori 1 (satılan ürünler)
BT/Yazılım	Kategori 11 (veri merkezi enerji), Kat. 6 (seyahat)

Hesaplama Yöntemlerinin Karşılaştırması

Scope 3 hesaplama pratik rehberimizde her yöntemin detaylarını ele aldık. Özet olarak:

Yöntem	Doğruluk	Veri İhtiyacı	Maliyet
Harcama bazlı	Düşük-Orta	Muhasebe verisi	Düşük
Ortalama veri	Orta	Ürün/aktivite hacmi	Orta
Tedarikçi spesifik	Yüksek	Tedarikçi GHG envanteri	Yüksek
LCA bazlı	Yüksek	Yaşam döngüsü çalışması	Çok yüksek

CSRD ve Scope 3 Raporlama Yükümlülükleri

CSRD/ESRS E1 standardı kapsamında büyük AB şirketleri (2024'ten itibaren aşamalı) ve AB piyasasındaki ortakları (tedarikçiler dahil) Scope 3 verilerini açıklamak zorundadır. Bu, Türk tedarikçiler için de pratik bir yükümlülük anlamına gelir: AB müşterileriniz sizden Scope 3 kategorisi 1 (satın alınan mal) verisi talep edebilir.

CBAM kapsamındaki sektörlerde çalışan şirketler için Scope 3 raporlama hazırlığı, CBAM emisyon beyanı altyapısıyla paralel yürütülebilir.

CarbonEmit, sektörünüze özel Scope 3 önceliklendirme, tedarikçi veri toplama programı ve değer zinciri emisyon hesaplama konularında danışmanlık hizmeti sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

Scope 3'ün tamamını raporlamak zorunda mıyım? GHG Protocol, ilgili olan tüm kategorilerin raporlanmasını önerir. CSRD kapsamında önemli Scope 3 kategorileri zorunlu; tümü değil. Ancak önemsiz olduğu gerekçesiyle dışlanan kategoriler belgelenmelidir.

Tedarikçilerden nasıl veri toplarım? Aşamalı yaklaşım önerilir: (1) harcama bazlı ile başlayın, (2) en büyük tedarikçilerden ürün emisyon faktörü veya EPD isteyin, (3) kritik tedarikçilerle GHG Protokolü uyumlu envanter paylaşım sözleşmesi yapın.

Çifte sayım nasıl önlenir? Bir emisyon hem Scope 3 hem de başka bir kapsam veya kategoride sayılamaz. Örneğin çalışan servis araçlarının emisyonları ya Scope 1 (şirket araçları) ya da Scope 3 Kategori 7'de olabilir; ikisinde birden yer alamaz.

Scope 3 doğrulaması mümkün mü? Evet, ancak zorludur. ISO 14064-3 kapsamında Scope 3'ü de kapsayan envanter doğrulaması yapılabilir. Büyük doğrulama kuruluşları bu hizmeti sunar; ancak maliyet ve Scope 3'ün metodoloji belirsizliği göz önünde bulundurularak genellikle sınırlı güvence düzeyi tercih edilir.

Sonuç

Scope 3'ün 15 kategorisi, kurumsal karbon stratejisinin en derin ve en dönüştürücü boyutunu oluşturur. Bu kategorileri anlamak; tedarik zinciri kararlarını, ürün tasarımını, müşteri ilişkilerini ve yatırım politikalarını yeniden değerlendirmek için güçlü bir çerçeve sunar. Kurumsal karbon bütçesi belirlerken Scope 3'ü göz ardı etmek, tablonun büyük bölümünü görmezden gelmek demektir.