Kurumsal Karbon Bütçesi Belirleme: Stratejik Planlama Rehberi

Finans dünyasında bütçe olmadan gelecek planlaması yapılmaz. Aynı mantık iklim yönetiminde de geçerlidir: karbon bütçesi olmadan net sıfır hedefi, bir niyet beyanının ötesine geçemez. Kurumsal karbon bütçesi; şirketin belirli bir dönem boyunca "harcayabileceği" maksimum sera gazı emisyon miktarını tanımlar ve azaltım yolculuğunu ölçülebilir, hesap verebilir hale getirir. Bu rehber, kurumsal karbon bütçesi oluşturmanın metodolojisini ve stratejik bağlamını ele almaktadır.

Karbon Bütçesi Nedir?

Karbon bütçesi (carbon budget), IPCC tarafından küresel ısınmayı belirli bir eşiğin altında tutmak için atmosfere salınabilecek maksimum kümülatif CO2 miktarı olarak tanımlanmaktadır. Küresel karbon bütçesi kavramı, kurumsal düzeye uyarlanarak şirketlerin Paris Anlaşması hedefleriyle uyumlu emisyon sınırlarını belirlemesine olanak tanır.

Kurumsal karbon bütçesi iki farklı düzeyde ele alınabilir:

Kısa vadeli bütçe (yıllık): Mevcut yılda izin verilen maksimum emisyon. Operasyonel planlama ve azaltım yatırım kararlarını yönlendirir.

Uzun vadeli bütçe (kümülatif): 2030 veya 2050 gibi hedef yıla kadar kullanılabilecek toplam emisyon havuzu. Net sıfır yol haritasının matematiksel temelidir.

Küresel Karbon Bütçesinden Kurumsal Paya Geçiş

Karbon nötr ve net sıfır kavramlarını açıkladığımızda, küresel bütçeyi kurumsal ölçeğe indirgemek için farklı paylaşım metodolojilerinin geliştirildiğinden söz etmiştik.

IPCC Küresel Karbon Bütçesi

IPCC AR6 (2021) raporuna göre:

• 1.5°C hedefi için kalan küresel bütçe (2020 başı itibarıyla): yaklaşık 400 GtCO2 (%50 olasılık)
• 2°C hedefi için kalan bütçe: yaklaşık 1150 GtCO2 (%50 olasılık)

Bu bütçe yılda yaklaşık 40-42 GtCO2e düzeyindeki küresel emisyonla giderek tükenmektedir.

Kurumsal Pay Hesaplama Yaklaşımları

Eşit Kişi Başı Paylaşım (Grandfathering): Şirketin küresel karbondioksit havuzuna payı, küresel nüfus ve GSYİH içindeki payıyla orantılandırılır.

Sektörel Yoğunluk Yaklaşımı: Her sektör için bilim bazlı azaltım eğrisi (decarbonization pathway) tanımlanır; şirketin sektör içindeki payı üzerinden bütçe hesaplanır. SBTi (Science Based Targets initiative) bu yaklaşımı kullanır.

Mutlak Bütçe Yaklaşımı: Şirketin taban yılı emisyonundan hareketle IPCC senaryolarıyla uyumlu doğrusal veya eğrisel bir azaltım yolu belirlenir.

Pratikte en yaygın kullanılan yöntem SBTi metodolojisidir; çünkü hem bilimsel dayanağı güçlüdür hem de şirket büyüklüğünden bağımsız uygulanabilir bir çerçeve sunar.

Kurumsal Karbon Bütçesi Nasıl Hesaplanır?

Adım 1: Taban Yılı Emisyonlarını Belirleyin

ISO 14064-1 veya GHG Protocol kapsamında hazırlanmış doğrulanmış envanter, başlangıç noktasıdır. Kurumsal karbon ayak izi hesaplama sürecini henüz tamamlamadıysanız karbon bütçesi hesaplamak mümkün değildir.

Taban yılı seçimi kritiktir: pandemi veya kriz dönemleri gibi atipik yıllar tercih edilmemeli, en az 2-3 yıllık veri eğilimi değerlendirilmelidir.

Adım 2: Azaltım Yolu (Decarbonization Pathway) Seçin

Paris Anlaşması uyumlu azaltım yolları için iki ana seçenek:

Lineer azaltım: Taban yılından hedef yıla kadar sabit yıllık azaltım oranı. Örneğin 2024-2030 arası yılda %7 azaltım.

Eğrisel azaltım (Back-loaded / Front-loaded): Başlangıçta daha yavaş, sonra hızlı azaltım (veya tersi). SBTi, ağırlıklı olarak lineer azaltım eğrisi kullanır.

Sektöre Özgü Yollar: Çimento, çelik, kimya gibi enerji yoğun sektörler için IPCC sektörel senaryoları referans alınır.

Adım 3: Kümülatif Bütçeyi Hesaplayın

Kümülatif karbon bütçesi, belirlenen azaltım yolu boyunca tüm yıllardaki izin verilen emisyonların toplamıdır.

Örnek hesaplama:

• Taban yılı: 2023, emisyon: 10.000 tCO2e

• Hedef: 2030'a kadar %42 mutlak azaltım (SBTi 1.5°C yolu)

• Yıllık azaltım oranı: ~%7

• İzin verilen yıllık emisyonlar:

  • 2024: 9.300 tCO2e
  • 2025: 8.649 tCO2e
  • 2026: 8.043 tCO2e
  • 2027: 7.480 tCO2e
  • 2028: 6.957 tCO2e
  • 2029: 6.470 tCO2e
  • 2030: 5.817 tCO2e

• Kümülatif bütçe (2024-2030): ~52.700 tCO2e

Bu bütçenin aşılması durumunda fazla emisyon, ofset mekanizması veya sonraki yılda ek azaltımla telafi edilmelidir.

Adım 4: Bütçeyi Organizasyona Dağıtın

Kümülatif bütçe belirlendikten sonra iç dağıtım yapılır. Dağıtım kriterleri:

• Tesis veya iş birimi bazında mevcut emisyon payı
• Azaltım potansiyeli ve maliyeti
• Büyüme planları (yeni tesis, yeni ürün)
• Sektör düzenlemelerine uyum gereksinimleri

Bu iç dağıtım bir iç karbon fiyatlandırma mekanizmasıyla desteklenebilir.

İç Karbon Fiyatlandırması

İç karbon fiyatlandırması (internal carbon pricing), kurumsal karbon bütçesini operasyonel kararlara entegre etmenin en etkili aracıdır.

İç Karbon Vergisi (Carbon Fee)

Her birim emisyon için belirlenen iç fiyat; departmanlardan veya iş birimlerinden bu fiyat üzerinden "karbon vergisi" tahsil edilir. Toplanan tutar iklim yatırım fonuna aktarılır.

Örnek: Karbon fiyatı: 50 USD/tCO2e. Bir departmanın yıllık emisyonu 500 tCO2e ise 25.000 USD iç karbon ücreti ödenir. Bu teşvik, departmanı enerji verimliliğine yatırım yapmaya iter.

Gölge Karbon Fiyatı (Shadow Carbon Price)

Yatırım kararlarında kullanılan hipotetik bir karbon maliyetidir. Yeni yatırımların fizibilite analizine karbon maliyeti eklenerek düşük karbon alternatiflerinin göreli avantajı ortaya konur.

Kullanım: Yeni fırın yatırımında doğalgaz mı, elektrikli mı? 50 USD/tCO2e gölge fiyatıyla hesaplandığında elektrikli seçenek uzun vadede daha karlı olabilir.

Önerilen iç karbon fiyat aralıkları (CDP verisi, 2025):

• 1.5°C uyumlu: 50-200 USD/tCO2e
• 2°C uyumlu: 20-80 USD/tCO2e

Karbon Bütçesi ile Azaltım Yatırım Planlaması

Karbon bütçesi, her yıl ne kadar azaltım yapılması gerektiğini gösterir. Bu azaltım hedefine ulaşmak için hangi yatırımların yapılacağı, azaltım maliyet eğrisi (marginal abatement cost curve - MACC) analizi ile optimize edilir.

MACC analizi adımları:

1. Tüm azaltım fırsatlarını listeleyin (LED aydınlatma, yalıtım, yakıt geçişi, yenilenebilir enerji, vs.)
2. Her fırsat için azaltım miktarı (tCO2e/yıl) ve maliyet (USD/tCO2e) hesaplayın
3. Maliyetten ucuza doğru sıralayın
4. Bütçe hedefine ulaşmak için gereken azaltım miktarını en ucuz fırsatlarla eşleştirin

Azaltım Fırsatı	Maliyet (USD/tCO2e)	Potansiyel (tCO2e/yıl)
LED aydınlatma	-30 (tasarruf sağlar)	50
Motor verimliliği	-15	120
Yalıtım	5	200
Çatı güneş enerjisi	20	400
Yakıt geçişi (dizel→elektrik)	45	300
Yeşil hidrojen	180	500

Negatif maliyetli fırsatlar (enerji tasarrufundan gelir elde edilen) önce hayata geçirilmelidir.

Scope 3 ve Karbon Bütçesi

Scope 3 emisyonların 15 kategorisini incelediğimizde, bütçenin yalnızca Scope 1 ve 2'yi kapsadığı durumlarda tablonun eksik kaldığını görürüz. SBTi 2023 güncellemesine göre büyük şirketler near-term hedeflerinde Scope 3'ü de dahil etmelidir.

Scope 3 bütçe dağılımı tedarikçi bağlılık programlarıyla desteklenir: kritik tedarikçilerden SBTi hedefi talep etmek, değer zincirini bütçeye entegre eder.

Karbon Bütçesini Stratejik Planlama Sürecine Entegre Etmek

Karbon bütçesi silo halinde bir çevre belgesi olmamalıdır. Stratejik planlama ile entegrasyonu için şu adımlar kritiktir:

1. Yönetim kurulu sahipliği: Karbon bütçesi, iklim riski yönetimi kapsamında yönetim kurulu gündemine alınmalıdır.
2. CFO entegrasyonu: Karbon bütçesi, finansal bütçe döngüsüyle eş zamanlı hazırlanmalı ve yatırım planlamasına girdi sağlamalıdır.
3. KPI bağlantısı: Yönetici performans değerlendirmesine karbon KPI'ları (emisyon yoğunluğu, azaltım miktarı) eklenmeli.
4. Senaryo analizi: İklim senaryoları (1.5°C, 2°C, 3°C) üzerinden finansal etki modellemesi yapılmalı (TCFD).
5. Yıllık güncelleme: Bütçe yıllık olarak gözden geçirilmeli ve gerçek veriyle kıyaslanmalıdır.

Karbon Bütçesi Raporlaması

Karbon bütçesi raporlama standartları kapsamında açıklanmalıdır:

• CDP: İklim değişikliği anket modülünde karbon bütçesi ve azaltım hedefi sorgulanır.
• TCFD: Senaryo analizi ve iklim riski açıklamaları kapsamında karbon bütçesi yer alır.
• CSRD/ESRS E1: Azaltım hedefleri ve yol haritası zorunlu açıklama kapsamındadır.

CarbonEmit, kurumunuz için bilim bazlı karbon bütçesi hesaplama, iç karbon fiyatlandırma mekanizması tasarımı ve net sıfır yol haritası geliştirme konularında danışmanlık hizmeti sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

Karbon bütçesi ile karbon hedefi arasındaki fark nedir? Karbon hedefi "2030'a kadar %42 azaltım" gibi bir noktasal hedeftir. Karbon bütçesi ise bu yola kadar yıl yıl izin verilen kümülatif emisyon miktarıdır. Bütçe, hedefe ulaşmanın matematiksel çerçevesini sunar.

Karbon bütçemi aşarsam ne olur? Kısa vadeli bütçe aşımı raporlanmalı ve sonraki dönemde ek azaltımla telafi edilmelidir. Kümülatif bütçe aşımı ise Paris uyumlu yoldan sapma anlamına gelir; bunu önlemek için azaltım hızlandırılmalı veya yüksek kaliteli ofset kullanılmalıdır.

Küçük şirketler de karbon bütçesi belirlememeli mi? Belirlemelidir. Küçük şirketler için basit yöntem şudur: taban yılı emisyonu x yıllık %7 azaltım ile birkaç yıllık bütçe tablosu oluşturulabilir. SBTi'nin SME (küçük ve orta ölçekli şirket) versiyonu bu süreci basitleştirmiştir.

Büyüme planları varken karbon bütçesi nasıl çalışır? Büyüme, mutlak emisyon bütçesini zorlaştırır; bu nedenle yoğunluk bazlı bütçe (birim üretim başına) bir seçenek olabilir. Ancak SBTi ve IPCC, mutlak emisyon azaltımını ön planda tutar.

Sonuç

Kurumsal karbon bütçesi, net sıfır taahhüdünü somut ve yönetilebilir hale getiren stratejik araçtır. SBTi çerçevesinde bilim bazlı hedef belirleme ile karbon bütçesini entegre etmek, şirketinizin iklim stratejisini hem güvenilir hem de etkili kılar. Bütçeyi yönetim kurulundan operasyonel birime kadar her kademede sahiplenilen bir araç haline getirmek, dönüşümün hızını ve kalıcılığını belirler.