Karbon Azaltım Hedefleri ve SBTi: Bilim Temelli Hedefler

SBTi Nedir?

SBTi (Science Based Targets initiative / Bilim Temelli Hedefler Girişimi), şirketlerin iklim biliminin gerektirdiği hızda ve ölçüde sera gazı azaltım hedefleri belirlemesini ve bu hedefleri bağımsız olarak doğrulattırmasını sağlayan uluslararası bir inisiyatiftir.

SBTi, dört kuruluşun ortak girişimiyle yürütülmektedir: CDP, UN Global Compact, World Resources Institute (WRI) ve WWF. 2023 yılı itibarıyla dünya genelinde 7.000'den fazla şirket SBTi'ya taahhüt vermiş; bunların yaklaşık 4.000'i hedeflerini onaylattırmıştır.

SBTi'nin temel iddiası şudur: Paris Anlaşması'nın küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlandırma hedefine ulaşmak için şirketlerin ne kadar ve ne hızda emisyon azaltması gerektiğini bilim ortaya koyuyor. SBTi bu bilimsel gereklilikleri somut kurumsal hedef kriterlerine dönüştürüyor.

SBTi hedeflerinin dayanağı olan GHG Protokolü çerçevesi: GHG Protokolü Nedir?

---

Neden SBTi?

İklim taahhütleri yapan şirket sayısı hızla artmaktadır; ancak bu taahhütlerin kalitesi büyük farklılıklar göstermektedir. "Net sıfır" veya "karbon nötr" hedefi açıklayan pek çok şirket aslında bilimsel olarak yetersiz azaltım taahhütlerini yeşil pazarlama aracı olarak kullanmaktadır.

SBTi, bu boşluğu doldurmak için bağımsız doğrulama mekanizması ve standartlaştırılmış metodoloji sunar. Onaylı SBTi hedefleri, aşağıdaki paydaşlar için güvenilir bir referans noktası oluşturur:

• Yatırımcılar: Portföy karbon riskini değerlendirirken
• Müşteriler: Tedarik zinciri dekarbonizasyonunu izlerken
• Regülatörler: CSRD, AB Taksonomisi uyumunu değerlendirirken
• Finansmanı verenler: Yeşil tahvil ve sürdürülebilirlik bağlantılı kredi koşullarında

---

SBTi Hedef Türleri

Near-Term (Kısa Vadeli) Hedefler

2030 yılına kadar ulaşılması öngörülen hedeflerdir. SBTi Corporate Standard kapsamında near-term hedefler en az 5, en fazla 10 yıllık bir horizon için belirlenir.

Near-term hedef kriterleri:

• Scope 1 ve 2: Mutlak azaltım bazında 1,5°C uyumlu bir hedef zorunludur. Baz yıldan itibaren en az %42 azaltım (2030'a kadar) hedeflenmesi beklenmektedir.
• Scope 3: Şirketin Scope 3 emisyonları toplam emisyonlarının %40'ını geçiyorsa (ki bu çoğu sektör için geçerlidir), Scope 3 için de hedef belirlenmesi zorunludur.

Long-Term (Uzun Vadeli / Net-Zero) Hedefler

2050 yılına kadar ulaşılması öngörülen hedeflerdir. SBTi Net-Zero Standard (2021), şirketlerin uzun vadeli hedeflerini nasıl belirleyeceğini tanımlar.

Long-term hedef kriterleri:

• Scope 1, 2 ve 3'te en az %90 mutlak azaltım (baz yıla göre)
• Geri kalan %10'luk "artık emisyonlar" için yalnızca kalıcı karbon uzaklaştırma (removal) kullanılabilir — ormansızlaşmayı önleyen kredi gibi "kaçınma" (avoidance) projelerinin offsetting için kullanımı kabul edilmez
• Hedef yılı en geç 2050 olmalıdır

Karbon Nötr ve Net Sıfır

---

1.5°C Senaryosu ve Karbon Bütçesi

SBTi hedeflerinin bilimsel temeli, IPCC'nin küresel karbon bütçesi hesaplamalarına dayanır. IPCC'nin 6. Değerlendirme Raporu'na (AR6) göre 1,5°C hedefini %50 olasılıkla tutturmak için kalan küresel karbon bütçesi yaklaşık 500 GtCO₂ düzeyindedir (2023 başı itibarıyla).

Bu küresel bütçeyi sektörler ve şirketler arasında nasıl paylaştıracağına dair birden fazla yaklaşım mevcuttur:

Sektörel Yaklaşım	Açıklama
Absolute Contraction (Mutlak Daralma)	Tüm şirketler aynı oranda azaltır
Sectoral Decarbonization (SDA)	Sektörün mevcut yoğunluğuna göre farklılaştırılmış hedef
Economic Intensity (ECON)	Ekonomik büyüme ile emisyon azaltımını ilişkilendirir

SBTi, farklı sektörler için farklı metodolojiler onaylamaktadır. Örneğin enerji yoğun sektörler (çelik, çimento, alüminyum) için Sektörel Dekarbonizasyon Yaklaşımı (SDA) kullanılırken, hizmet sektörü firmalarına genellikle mutlak azaltım metodolojisi uygulanır.

---

Mutlak (Absolute) ve Yoğunluk (Intensity) Hedefleri

Absolute (Mutlak) Hedefler

Belirli bir yıla kadar toplam emisyonların belirli bir yüzde oranında azaltılmasını öngörür. Üretim hacminden bağımsız olarak toplam emisyon miktarı düşmelidir.

Örnek: "2030'a kadar Scope 1 ve 2 emisyonlarımızı 2020 baz yılına kıyasla %46 oranında azaltacağız."

Avantaj: İklim üzerindeki gerçek fiziksel etkiyi yansıtır. Dezavantaj: Büyüyen şirketler için zorlayıcı olabilir; azalan üretim de azalan emisyon anlamına gelebilir (ekonomik durgunluk etkisi).

Intensity (Yoğunluk) Hedefleri

Ürün veya çıktı birimi başına düşen emisyonların azaltılmasını öngörür. Toplam emisyonlar artsa bile birim emisyon düştüğünde hedef tutturulmuş sayılabilir.

Örnek: "2030'a kadar üretilen her ton çelik başına düşen Scope 1 emisyonlarımızı %35 oranında azaltacağız."

Avantaj: Ekonomik büyümeye izin verir. Dezavantaj: Üretim hacmi artarsa mutlak emisyonlar artabilir; bu durum iklim açısından olumsuz olabilir.

SBTi, intensity hedeflerini sınırlı koşullar altında kabul etmektedir. Özellikle gelişmekte olan sektörlerde veya ekonomilerde bu esneklik tanınabilir; ancak mutlak azaltım tercih edilen yaklaşımdır.

Hedef Türü	SBTi Kabul Koşulu	Uygun Sektörler
Absolute	Scope 1+2 için her zaman geçerli	Tüm sektörler
Physical intensity	Scope 3 ve üretim yoğun sektörler	Çelik, çimento, elektrik üretimi
Economic intensity	Kısıtlı koşullar	Finans, hizmet

---

SBTi Onay Süreci

Adım 1: Taahhüt Mektubu

Şirket, SBTi'ya 24 ay içinde hedef belirleyeceğini taahhüt eden bir mektup gönderir. Bu aşamada şirket, SBTi "Committed" (Taahhüt Verdi) listesine alınır ve kamuoyuna duyurulur.

Adım 2: GHG Envanteri Hazırlama

Hedef belirlemenin önkoşulu, doğru ve eksiksiz bir GHG envanterinin mevcut olmasıdır. Baz yıl emisyonları Scope 1, 2 ve (gerekiyorsa) Scope 3 için hesaplanmalıdır.

Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?

Adım 3: Hedef Belirleme

Seçilen metodoloji ve sektöre göre near-term ve long-term hedefler belirlenir. SBTi'nın yayımladığı TARGET DASHBOARD aracı veya SBTi-Excel araçları bu hesaplamada kullanılabilir.

Hedefte bulunması zorunlu bilgiler:

• Baz yıl ve baz yıl emisyonları
• Hedef yılı
• Azaltım oranı (% veya mutlak miktar)
• Kapsam (hangi Scope'lar dahil)
• Metodoloji referansı

Adım 4: SBTi'ya Başvuru ve Değerlendirme

Hazırlanan hedef formu ve destekleyici hesaplamalar SBTi'ya iletilir. SBTi uzmanları başvuruyu değerlendirerek revizyon talep edebilir ya da onaylayabilir. Değerlendirme süresi 6-12 hafta arasında değişmektedir.

Adım 5: Hedef Onayı ve Yayımlama

Onaylanan hedef, SBTi'nın kamuya açık veri tabanında yayımlanır. Şirket artık "SBTi Approved" (SBTi Onaylı) statüsünde yer alır.

Adım 6: Yıllık Raporlama ve Takip

Onaylı hedefler her yıl CDP veya şirketin sürdürülebilirlik raporu aracılığıyla kamuoyuyla paylaşılmalıdır. SBTi periyodik olarak ilerleme takibi yapmaktadır.

---

FLAG Hedefleri

FLAG (Forests, Land and Agriculture / Ormanlar, Arazi ve Tarım), tarım, ormancılık ve arazi kullanımı (AFOLU) sektörlerini kapsayan SBTi'nın alt metodolojisidir. 2022 yılında yayımlanan FLAG metodolojisi, ormansızlaşmadan kaynaklanan emisyonlar ve arazi kullanım değişikliği ile tarımsal emisyonlar için bilim temelli hedefler belirlemek isteyen şirketlere özel çerçeve sunar.

Kimler FLAG hedefi belirlemek zorundadır?

• Tarım ürünleri şirketleri (gıda, içecek)
• Ormancılık ve kağıt-karton üreticileri
• Perakende şirketleri (gıda ağırlıklı)
• Tedarik zincirinin %20'sinden fazlası tarım kaynaklıysa herhangi bir şirket

FLAG metodolojisi, 2025 yılından itibaren bu sektörler için near-term SBTi hedeflerinin ayrılmaz parçası haline gelmektedir.

---

Sektörel Yol Haritaları

SBTi, bazı sektörler için özelleştirilmiş yol haritaları yayımlamaktadır:

Sektör	Metodoloji / Yol Haritası	Temel Beklenti
Enerji üretimi	Power Sector Science-Based Target	2050'de tam dekarbonizasyon
Çelik	SDA Steel	Ton çelik başına emisyon yoğunluğu
Çimento	SDA Cement	Ton çimento başına emisyon yoğunluğu
Havacılık	Aviation SBT Guidance	Yolcu km başına emisyon
Finans	SBTi Finance / PCAF	Finanse edilen emisyonlar
Gayrimenkul	SBTi Buildings	m² başına emisyon

CBAM kapsamındaki demir-çelik, çimento ve alüminyum sektörlerinin SBTi hedefleriyle CBAM maliyet yönetimini birleştirmesi stratejik avantaj sağlamaktadır: AB ETS Nedir?

---

Türkiye'den SBTi Örnekleri

Türkiye'de SBTi'ya taahhüt veren veya hedef onaylattıran şirket sayısı 2023-2025 yılları arasında belirgin biçimde artmıştır. Başlıca sektörler şöyle özetlenebilir:

• Bankacılık ve finans: Büyük bankalar Kategori 15 (finanse edilen emisyonlar) dahil Scope 3 hedeflerini açıklamaya başlamıştır
• Tekstil ve hazır giyim: İhracat odaklı markalar, AB müşterilerinin baskısıyla SBTi'ya yönelmektedir
• Gıda ve içecek: Tarımsal tedarik zinciri kaynaklı emisyonlar nedeniyle FLAG metodolojisi gündeme girmektedir
• Perakende: Enerji tüketimi ve tedarik zinciri emisyonları için SBTi taahhütleri artmaktadır

Türkiye'nin kendi ETS sistemi oluşturma sürecinde olması ve AB-CBAM yükümlülükleri, yerli firmaların bilim temelli hedefler konusundaki farkındalığını hızlandırmaktadır.

---

SBTi, CSRD ve CDP İlişkisi

SBTi ile CSRD

CSRD kapsamındaki şirketler, iklim hedeflerini ESRS E1 çerçevesinde raporlamalıdır. SBTi onaylı hedefler, CSRD uyumluluğunu kolaylaştırır; çünkü:

• Hedef metodolojisi bağımsız olarak doğrulanmıştır
• Paris Anlaşması uyumluluğu standart bir referansla belgelenmiştir
• Yıllık ilerleme takibi CSRD raporlama döngüsüyle örtüşmektedir

CSRD Nedir?

SBTi ile CDP

CDP'nin A listesi puanı için SBTi onaylı hedef sahip olmak güçlü bir avantaj sağlar. CDP, SBTi metodolojisini kendi değerlendirme çerçevesine entegre etmiştir. Tersine, CDP A listesi şirketlerinin büyük çoğunluğu SBTi taahhüdüne sahiptir.

Karşılaştırmalı Tablo

Kriter	SBTi	CDP	CSRD
Zorunluluk	Gönüllü	Gönüllü	Zorunlu (AB'de)
Doğrulama	SBTi bağımsız onayı	CDP iç değerlendirme	Dış denetim
Scope 3 zorunluluğu	>%40 ise zorunlu	Zorunlu	Zorunlu (aşamalı)
Hedef metodolojisi	Standartlaştırılmış	Serbest	ESRS E1
Güncelleme	5 yılda bir revizyon	Yıllık	Yıllık

---

Sık Yapılan Hatalar

1. Scope 3'ü ertelemek: Toplam emisyonların %80'ini oluşturan Scope 3'ü "sonraya bırakmak", SBTi hedeflerinin fiilen anlamlı olmaması sonucunu doğurur.

2. Offset'i azaltım yerine saymak: SBTi, karbon offsetini azaltım hedefinin yerine geçer olarak kabul etmez. Azaltım birincil önceliktir; offset yalnızca artık emisyonlar için geçerlidir.

3. Yoğunluk hedefiyle mutlak azaltımı karıştırmak: Üretim verimliliği artışını emisyon azaltımı olarak sunmak, özellikle büyüyen şirketlerde yanıltıcı tablolar yaratır.

4. Baz yılı dikkatli seçmemek: Pandemi yılı (2020) gibi atipik yıllar baz yıl olarak alındığında, hedef kolaylaşır ama gerçekçilikten uzaklaşır.

5. Tedarikçi bağlılığını ihmal etmek: Scope 3 hedefi veren firmaların tedarikçilerini bu süreçte dahil etmeden hedeflerine ulaşması neredeyse imkansızdır.

---

Karbon Kredisi ve SBTi

SBTi, 2030'a kadar yapılacak azaltım taahhütlerinde karbon kredisinin kullanımına izin vermemektedir. Bu karar, 2023 yılında büyük tartışma yaratan güncelleme politikasının bir parçasıdır.

SBTi'ya göre:

• 2030 öncesi azaltım: Gerçek emisyon azaltımıyla karşılanmalıdır
• 2030-2050 arası "artık emisyonlar": Yalnızca yüksek kaliteli ve kalıcı karbon uzaklaştırma projeleriyle telafi edilebilir (BECCS, DAC, ormancılık uzaklaştırması)
• Kaçınma (avoidance) projeleri: Uzaklaştırma yerine geçemez

Bu yaklaşım, gönüllü karbon piyasasında önemli metodolojik tartışmalara yol açmaktadır: Karbon Kredisi ve Gönüllü Karbon Piyasası

---

SBTi Başvurusu İçin Ön Koşullar

Hedef belirleme sürecine başlamadan önce şunların hazır olması gerekir:

Gereklilik	Açıklama
GHG Envanteri	En az baz yıl için Scope 1, 2 ve Scope 3 (önemli kategoriler)
Veri kalitesi	Üçüncü taraf doğrulaması tercih edilir
Metodoloji seçimi	Sektöre uygun SBTi metodolojisi belirlenmeli
Üst yönetim taahhüdü	CEO veya yönetim kurulu düzeyinde onay
Raporlama altyapısı	Yıllık ilerleme raporlaması için sistem

---

Sıkça Sorulan Sorular

SBTi taahhüdü ne kadar sürede tamamlanmalıdır? Taahhüt mektubundan itibaren 24 ay içinde hedefler SBTi'ya sunulmalı ve onaylatılmalıdır. Bu süre aşılırsa şirket "Committed" listesinden çıkarılır.

SBTi ücreti ne kadardır? 2024 itibarıyla SME (küçük ve orta ölçekli işletme) için indirgenmiş ücret, büyük şirketler için ise ölçeğe göre değişen standart ücret uygulanmaktadır. Güncel fiyatlandırma için sbti.org adresinin kontrol edilmesi gerekir.

Hedef onaylandıktan sonra değiştirilebilir mi? Evet, ancak kısıtlı koşullarda. Operasyonel büyük değişiklikler (birleşme, satın alma) veya yeni metodoloji güncellemeleri hedef revizyonunu gerektiriyorsa SBTi'ya bildirilmesi gerekir.

SBTi ve "net sıfır" aynı şey midir? Hayır. Net sıfır, firmanın emisyonlarını sıfıra indirdiği veya dengelediği herhangi bir durumu ifade eden genel bir terimdir. SBTi net sıfır ise bilimsel metodoloji çerçevesinde tanımlanmış, Scope 1-2-3'te en az %90 azaltım ve gerçek karbon uzaklaştırma yoluyla sağlanan spesifik bir standarttır.

Türkiye'deki küçük firmalar SBTi'ya başvurabilir mi? Evet. SBTi'nın SME (Small and Medium Enterprise) programı, 500'den az çalışanı olan firmalar için basitleştirilmiş süreç sunmaktadır. SME programında Scope 3 zorunluluğu farklı kriterlerle değerlendirilmektedir.

---

Sonuç

SBTi, iklim taahhütlerinin kaosundan çıkıp bilimsel güvenilirliğe ulaşmanın en sistematik yoludur. Gönüllü bir inisiyatif olmasına karşın CSRD, CDP, finans kuruluşları ve tedarik zinciri talepleri aracılığıyla fiilen zorunlu hale gelmektedir.

Türk firmalar için mesaj nettir: SBTi süreci erken başlayan firmalara fırsat yaratmaktadır — hem AB müşterilerine güvenilir taahhüt sunmak hem de gerçek azaltım yatırımlarını zamanında planlamak için.

Karbon azaltım sürecinde atılacak ilk adım, güvenilir bir GHG envanteri oluşturmaktır: Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri

---

İlgili Yazılar

• GHG Protokolü Nedir?
• Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?
• Karbon Nötr ve Net Sıfır
• CSRD Nedir?
• Karbon Kredisi ve Gönüllü Karbon Piyasası

---

SBTi ve Karbon Azaltım Hedefleri için CarbonEmit

• SBTi Baz Yıl ve Near-Term Hedef Altyapısı: Kurumsal GHG Envanteri — SBTi taahhüdünün ön koşulu olan doğrulanmış Scope 1, 2 ve 3 GHG envanterini ISO 14064-1 uyumlu biçimde oluşturun; near-term ve long-term hedefleriniz için baz yıl emisyonlarını belirleyin ve yıllık azaltım ilerlemenizi izleyin.
• Scope 3 Kategori 1 Tedarikçi Emisyonları ve Ürün Bazlı SBTi Desteği — Tedarikçiden veri toplayarak Scope 3 emisyon hesabınızı güçlendirin; SBTi'nın %67 eşiği üzerinde Scope 3 hedefi için gerekli ürün ve tedarik zinciri bazlı emisyon profilini oluşturun.
• Karbon Azaltım Yatırımlarını CBAM Tasarrufuna Bağlayan Platform — Emisyon azaltım projelerinin embedded emissions üzerindeki etkisini CBAM beyan sisteminizde anlık izleyin; SBTi dekarbonizasyon yol haritanızın her adımını CBAM maliyetiyle ilişkilendirin.