AB ETS Nedir? Avrupa Emisyon Ticaret Sistemi Rehberi

AB ETS Nedir?

AB ETS (European Union Emissions Trading System), dünyanın ilk ve en büyük cap-and-trade (üst sınır ve ticaret) sistemidir. 2005 yılında başlayan AB ETS, sera gazı emisyonlarını piyasa mekanizması ile azaltmayı hedefler.

Sistem basit bir mantığa dayanır:

1. AB, kapsanan sektörlerin toplam emisyonlarına bir üst sınır (cap) koyar
2. Tesisler, emisyonları kadar emisyon izni (EUA – EU Allowance) teslim etmek zorundadır
3. Tesisler, emisyon izinlerini birbirleriyle ticaret edebilir
4. Üst sınır her yıl azaltılır, böylece toplam emisyon düşer

---

AB ETS Kapsamı

Kapsanan Sektörler

• Enerji üretimi: Termik santraller (20 MW üzeri)
• Enerji yoğun endüstri: Demir-çelik, çimento, alüminyum, kağıt, cam, kimyasallar, rafineri
• Havacılık: AB içi uçuşlar (AEA dahilinde)
• Deniz taşımacılığı: 2024'ten itibaren aşamalı dahil

AB ETS 2 (Yeni Sektörler)

2027'den itibaren ayrı bir sistem olarak:

• Binalar (ısınma)
• Karayolu taşımacılığı
• Diğer küçük sanayi tesisleri

Coğrafi Kapsam

• AB 27 üye ülkesi
• EEA ülkeleri (Norveç, İzlanda, Lihtenştayn)
• İsviçre (bağlantılı sistem)

---

AB ETS Tarihçesi ve Fazları

Faz I (2005-2007): Pilot Dönem

• Sadece CO₂, enerji ve ağır sanayi
• Ücretsiz tahsisat ağırlıklı
• Fazla izin ihracı nedeniyle fiyatlar sıfıra düştü

Faz II (2008-2012): Kyoto Dönemi

• Kapsam genişledi, üst sınır sıkılaştı
• 2008 ekonomik krizi nedeniyle talep düştü, fiyatlar düşük kaldı
• Havacılık sektörü dahil edildi

Faz III (2013-2020): Reform Dönemi

• Merkezi AB düzeyinde üst sınır belirleme
• Açık artırma ağırlıklı tahsisat
• Piyasa İstikrar Rezervi (MSR) oluşturuldu
• Fiyatlar 2018'den itibaren yükselmeye başladı

Faz IV (2021-2030): Yeşil Mutabakat Dönemi

• Fit for 55 paketi ile üst sınır yıllık %4,3 azaltma (2024'ten itibaren %4,4)
• Ücretsiz tahsisatın aşamalı olarak azaltılması (CBAM sektörlerinde)
• Deniz taşımacılığının dahil edilmesi
• Karbon sızıntısı önlemleri ile CBAM geçişi

---

EUA Fiyatı ve Piyasa Dinamikleri

Fiyat Gelişimi

Dönem	Fiyat Aralığı (€/tCO₂)	Belirleyici Faktörler
2005-2007	€0-30	Fazla arz, pilot dönem
2008-2012	€5-25	Ekonomik kriz, düşük talep
2013-2017	€3-8	Arz fazlası, reform ihtiyacı
2018-2020	€15-30	MSR etkisi, reform beklentisi
2021-2023	€50-100	Fit for 55, enerji krizi
2024-2025	€55-75	Piyasa dengesi, CBAM geçişi

Fiyatı Etkileyen Faktörler

• Regülatif değişiklikler: Üst sınır sıkılaştırma, MSR kuralları
• Enerji fiyatları: Yüksek gaz fiyatı → kömüre geçiş → EUA talebi artar
• Ekonomik aktivite: Üretim artışı → emisyon artışı → EUA talebi artar
• Hava koşulları: Soğuk kış → ısınma emisyonu → talep artar
• Spekülatif işlemler: Finansal yatırımcıların piyasa etkisi

---

Ücretsiz Tahsisat ve Karbon Sızıntısı

Ücretsiz Tahsisat Mekanizması

AB ETS, uluslararası rekabete maruz kalan sektörlere ücretsiz emisyon izni tahsis eder. Bu, karbon sızıntısını (carbon leakage) önlemek içindir.

Karbon sızıntısı: Sıkı iklim politikası nedeniyle üretimin, politikanın olmadığı veya daha gevşek olduğu ülkelere kaymasıdır. Bu durumda küresel emisyon azalmaz, sadece yer değiştirir.

Benchmark Sistemi

Ücretsiz tahsisat, sektörel benchmark değerlerine göre hesaplanır:

• Her ürün kategorisi için en verimli %10'luk dilimin performansı benchmark olarak belirlenir
• Tesisin fiili üretim miktarı × benchmark = ücretsiz tahsisat miktarı
• Benchmark'ın üzerinde emisyon üreten tesisler, farkı piyasadan satın almalıdır

CBAM ile Ücretsiz Tahsisat Geçişi

Faz IV'te en kritik değişiklik: CBAM kapsamındaki sektörlerde ücretsiz tahsisat aşamalı olarak kaldırılacaktır:

Yıl	Ücretsiz Tahsisat Oranı	CBAM Uygulama
2026	%97,5	CBAM sertifika satışı başlangıcı
2027	%95	Aşamalı artış
2028	%90	Aşamalı artış
2029	%77,5	Aşamalı artış
2030	%51,5	Aşamalı artış
2031	%39	Aşamalı artış
2032	%26,5	Aşamalı artış
2033	%14	Aşamalı artış
2034	%0	Tam CBAM uygulaması

Bu tablo, CBAM'ın AB ETS ücretsiz tahsisatının yerini alacağını göstermektedir.

CBAM geçiş takvimi: CBAM (SKDM) Raporlama Takvimi

---

AB ETS ve CBAM İlişkisi

CBAM, AB ETS'nin dış uzantısıdır. İkisi birlikte çalışır:

Neden CBAM Gerekli?

AB ETS ücretsiz tahsisatı kaldırıldığında, AB üreticileri karbon maliyetine maruz kalacaktır. Eğer ithal ürünlere aynı maliyet yansıtılmazsa:

1. AB üreticileri rekabet dezavantajına girer
2. Üretim AB dışına kayar (karbon sızıntısı)
3. Küresel emisyon azalmak yerine yer değiştirir

CBAM, ithal ürünlere AB ETS fiyatı üzerinden karbon maliyeti uygulayarak eşit rekabet koşulları sağlar.

Karbon Fiyatı İlişkisi

CBAM sertifika fiyatı, AB ETS açık artırma fiyatının haftalık ortalamasına eşittir. Bu, AB içi ve dışı üreticilerin aynı karbon fiyatına maruz kalmasını sağlar.

CBAM maliyeti hesaplama: CSCF ve ETS Fiyatı CBAM Maliyetini Nasıl Etkiler?

Menşe Ülke Karbon Fiyatı Düşümü

İhracatçı ülkede ödenen karbon fiyatı (ETS veya karbon vergisi), CBAM maliyetinden düşülebilir. Bu mekanizma, çifte vergilendirmeyi önler ve diğer ülkelerin karbon fiyatlandırma politikalarını teşvik eder.

---

Diğer Ülkelerin ETS Sistemleri

AB ETS modeli, dünya genelinde benimsenmiştir:

Sistem	Başlangıç	Kapsam	Fiyat Düzeyi
AB ETS	2005	Enerji, sanayi, havacılık, denizcilik	€55-75
Çin Ulusal ETS	2021	Elektrik üretimi	~$10
İngiltere ETS	2021	AB ETS benzeri	£35-50
Kore ETS	2015	Enerji, sanayi, ulaşım	$5-15
Kaliforniya Cap-and-Trade	2013	Enerji, sanayi, ulaşım	$30-40
Türkiye	Planlama aşamasında	Belirlenecek	-

---

Türkiye ve Karbon Fiyatlandırma

Türkiye henüz ulusal ETS kurmamıştır, ancak önemli gelişmeler yaşanmaktadır:

• PMR (Partnership for Market Readiness) projesi kapsamında ETS fizibilite çalışması tamamlanmıştır
• AB ile uyum sürecinde karbon fiyatlandırma mekanizması planlanmaktadır
• Türkiye ETS'nin 2026-2027 yıllarında başlatılması beklenmektedir
• Türkiye'de ödenen karbon fiyatı, CBAM düşümünde kullanılabilecektir
• Ulusal ETS kurulması, Türk ihracatçıları için CBAM maliyetini önemli ölçüde azaltabilir

Türkiye üzerindeki CBAM etkisi: CBAM (SKDM) Türkiye'ye Etkisi

---

AB ETS Uyum Maliyetleri ve Stratejiler

Maliyet Azaltma Stratejileri

• Enerji verimliliği yatırımları: Emisyon azaltımı = daha az izin ihtiyacı
• Yenilenebilir enerji geçişi: Scope 2 emisyonlarını sıfırlama
• Proses inovasyonu: Düşük karbonlu üretim teknolojileri
• Benchmark altında üretim: Ücretsiz tahsisat fazlası oluşturma

Finansal Enstrümanlar

• İleriye dönük alım (forward): Gelecek dönem için sabit fiyatla izin satın alma
• Opsiyon sözleşmeleri: Fiyat riskini yönetme
• Karbon fonu: Azaltım yatırımlarını finanse etme

---

Sonuç

AB ETS, karbon fiyatlandırmasının en olgun ve etkili örneğidir. Faz IV ile birlikte:

• Üst sınır hızla azalmaktadır
• Ücretsiz tahsisat kaldırılmaktadır
• CBAM, AB ETS'nin dış uzantısı olarak devreye girmektedir

Türk ihracatçıları için bu gelişmeler, AB'ye ihraç edilen ürünlerin karbon maliyetinin kaçınılmaz olarak artacağı anlamına gelir.

Proaktif emisyon azaltımı, hem AB ETS (AB içi üretim yapanlar için) hem CBAM (AB'ye ihracat yapanlar için) maliyetlerini düşürmenin en etkili yoludur.

---

İlgili Yazılar

• CBAM (SKDM) Nedir?
• CSCF ve ETS Fiyatı CBAM Maliyetini Nasıl Etkiler?
• CBAM (SKDM) Raporlama Takvimi
• CBAM (SKDM) Türkiye'ye Etkisi
• Karbon Nötr ve Net Zero Arasındaki Fark

---

AB ETS ve CBAM Maliyetlerini Yönetmek için CarbonEmit

• ETS Fiyatı Bağlantılı CBAM Beyan ve Raporlama Yazılımı — Haftalık AB ETS açık artırma ortalamalarına dayalı CBAM sertifika maliyetini otomatik hesaplayın; ücretsiz tahsisat azaldıkça artan yükümlülüğünüzü dönem dönem raporlayın.
• CBAM Maliyet Simülasyon ve Hesaplama Aracı — ETS fiyat senaryoları, CSCF değerleri ve menşe ülke karbon fiyatı düşümüyle 2026-2034 CBAM maliyet projeksiyonlarınızı modelleyin; ürün ve tesis bazında maliyet optimizasyonu yapın.
• Emisyon Azaltımı ile ETS ve CBAM Maliyetini Düşürme — Benchmark altında üretimle ETS'de ücretsiz tahsisat fazlası oluşturun; embedded emissions düşürerek CBAM yükümlülüğünüzü minimize edin — ISO 14064-1 uyumlu sistemik takip ile.