CBAM ve Üçüncü Ülke Karbon Fiyatlandırması: Mahsuplaştırma Rehberi

CBAM ve Üçüncü Ülke Karbon Fiyatı: Temel Soru

AB'ye çelik ihraç eden bir Türk üretici düşünün. Bu firma, Türkiye'de ödediği bir karbon vergisi ya da emisyon ticaret sistemi bedeli varsa, CBAM (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) kapsamında ödeyeceği tutardan bu bedeli düşebilir mi?

Cevap: Evet, belirli koşullar sağlandığında mümkündür.

CBAM'ın (Carbon Border Adjustment Mechanism) tasarımında çifte vergilendirmeyi önlemek amacıyla mahsuplaştırma (carbon price offset) mekanizması yer almaktadır. Ancak bu mekanizmanın devreye girebilmesi için hem AB Tüzüğü'nde hem de Uygulama Yönetmeliklerinde tanımlanan bir dizi teknik ve hukuki şartın karşılanması gerekmektedir.

Bu rehberde üçüncü ülke karbon fiyatının CBAM'a nasıl yansıtılacağını, mahsuplaştırma hesaplamasının nasıl yapılacağını ve Türkiye özelinde pratikte ne anlama geldiğini adım adım ele alıyoruz.

CBAM'ın genel çerçevesini henüz incelemeyenler için önce CBAM (SKDM) Nedir? yazısını okumanızı öneririz.

---

Mahsuplaştırma Nedir ve Neden Var?

CBAM'ın temel mantığı, AB içindeki bir üretici ne kadar karbon maliyeti ödüyorsa AB dışındaki bir rakibin de benzer bir yük taşımasını sağlamaktır. Ancak bazı ihracatçı ülkeler kendi iç karbon fiyatlandırma sistemlerini işletmektedir. Bu durumda aynı emisyon için hem menşe ülkede hem de CBAM kapsamında ödeme yapılması çifte vergilendirme anlamına gelir.

AB, bu sorunun önüne geçmek için CBAM Tüzüğü'nün (AB 2023/956) 9. Maddesi'nde mahsuplaştırma hakkını düzenlemiştir. Buna göre:

• İhracatçının üretim sürecinde fiilen ödediği karbon fiyatı
• Belgelenmiş ve doğrulanabilir olması koşuluyla
• Satın alınacak CBAM sertifikası sayısından düşülebilir

Bu sayede rekabetçi eşitsizlik ve çifte yük önlenmiş olmaktadır.

---

Mahsuplaştırma İçin Aranan Koşullar

CBAM mahsuplaştırması otomatik gerçekleşmez. AB ithalatçısı (yetkili beyan mükellefi), aşağıdaki koşulların tamamını kanıtlamak zorundadır:

1. Gerçek ve Fiilen Ödenmiş Bir Karbon Fiyatı Olmalı

Mahsup edilecek bedel:

• Menşe ülkedeki bir emisyon ticaret sistemi (ETS) kapsamında ödenen tahsisat bedeli, veya
• Doğrudan bir karbon vergisi ya da benzeri bir yasal düzenleme çerçevesinde ödenen tutar olmalıdır.

Gönüllü karbon piyasası (VCM) kapsamında satın alınan karbon kredileri bu kapsama girmez. Benzer şekilde, planlanan ama henüz yürürlüğe girmemiş sistemler de mahsuba konu olamaz.

2. Karbon Fiyatı Söz Konusu Ürünün Emisyonlarıyla Doğrudan İlişkili Olmalı

Ödenen karbon bedeli, CBAM kapsamındaki ürünün üretiminde ortaya çıkan gömülü emisyonlarla (embedded emissions) birebir ilişkilendirilmelidir. Şirketin başka faaliyetleri için ödediği karbon bedelleri mahsuba dahil edilemez.

3. İade ya da Muafiyet Alınmamış Olmalı

Menşe ülke, söz konusu karbon ödemesini ihracatçıya iade etmemişse ya da muafiyet uygulamıyorsa mahsup geçerli sayılır. İhracat teşviki kapsamında iade alınan karbon bedelleri mahsuptan düşülür.

4. Belgeleme ve Doğrulama

İthalatçı firma, mahsup talebini:

• Resmi ödeme belgeleri
• Menşe ülkedeki karbon fiyatlandırma otoritesinden alınan teyit yazıları
• Bağımsız doğrulayıcı onayı

ile desteklemek zorundadır.

---

Mahsuplaştırma Hesaplama Yöntemi

Mahsuplaştırma hesabı pratikte şu formülle yapılır:

Net CBAM Yükümlülüğü = (Gömülü Emisyon × CBAM Sertifikası Fiyatı) − Mahsup Edilecek Karbon Bedeli

Mahsup edilecek karbon bedeli ise şu şekilde hesaplanır:

Mahsup Tutarı = Ödenen Karbon Fiyatı (€/tCO2) × Mahsup Kapsamındaki Emisyon Miktarı (tCO2)

Örnek Hesaplama

Parametre	Değer
İhraç edilen çelik miktarı	1.000 ton
Birim gömülü emisyon	1,8 tCO2/ton
Toplam gömülü emisyon	1.800 tCO2
CBAM sertifikası fiyatı (varsayım)	65 €/tCO2
Brüt CBAM yükümlülüğü	117.000 €
Türkiye'de ödenen karbon fiyatı (varsayım)	10 €/tCO2
Mahsup tutarı	18.000 €
Net CBAM yükümlülüğü	99.000 €

Bu örnekte Türkiye'de işleyen bir ETS ya da karbon vergisi mevcutsa ve koşullar sağlanıyorsa yaklaşık %15 daha az CBAM ödemesi söz konusu olacaktır.

---

Türkiye Özelinde Mevcut Durum

Bu noktada Türk ihracatçılar için kritik bir soru gündeme gelir: Türkiye'nin şu an geçerli bir karbon fiyatlandırma sistemi var mı?

Şubat 2026 itibarıyla Türkiye:

• 2015 yılında Paris Anlaşması'nı onaylamış
• 2024-2026 döneminde pilot ETS çalışmalarını sürdürmekte
• Pilot ETS kapsamını enerji ve enerji yoğun sanayi sektörlerine yönelik genişletme sürecinde

Ancak bağlayıcı karbon fiyatlaması ve tam anlamıyla işleyen bir ETS henüz yürürlükte değildir. Bu durum, şu an itibarıyla Türk ihracatçıların CBAM mahsuplaştırmasından pratikte faydalanamadığı anlamına gelmektedir.

Türkiye'nin ETS kurma sürecini hızlandırmasının temel nedenlerinden biri de budur: İşleyen bir karbon fiyatlandırma sistemi, ihracatçıların CBAM'a mahsup uygulayabilmesinin önünü açacaktır.

---

Hangi Ülkeler Mahsuplaştırmadan Yararlanabilir?

AB, hangi ülkelerin karbon fiyatlandırma sistemlerinin mahsup kapsamında değerlendirileceğini titizlikle incelemektedir. Bu değerlendirmede şu kriterler öne çıkmaktadır:

Kriter	Açıklama
Yasal bağlayıcılık	Ulusal mevzuata dayanan, zorunlu bir sistem olmalı
Kapsam belirginliği	Hangi sektörlerin, tesislerin, emisyonların kapsandığı net tanımlanmış olmalı
Ölçme-izleme-raporlama (MRV)	AB ETS standartlarına yakın kalite ve şeffaflık
Muafiyet ve iade mekanizmaları	Varsa bunların mahsuptan düşülmesi gerekiyor
Uluslararası denetlenebilirlik	Bağımsız doğrulama imkanı

Bu kriterlere göre, yoğun ETS deneyimine sahip İsviçre, İngiltere ve Norveç gibi ülkeler mahsuplaştırma için daha uygun konumdadır. Gelişmekte olan ülkeler için süreç daha zorlu olmaya devam etmektedir.

---

İthalatçı Firmanın Mahsup Talebini Nasıl Yapması Gerekir?

Pratikte mahsuplaştırma talebi, AB'deki yetkili CBAM beyan mükellefi (declarant) tarafından CBAM Kayıt Portalı'na (CBAM Registry) yıllık beyan sırasında yapılır.

Bu süreçte:

1. İthalatçı, tedarikçisinden (üçüncü ülkedeki ihracatçıdan) ödenen karbon fiyatına ilişkin resmi belgeleri talep eder.
2. Belgeler, bağımsız bir doğrulayıcı (accredited verifier) tarafından onaylanır.
3. Doğrulanmış mahsup tutarı CBAM beyannamesine işlenir.
4. Satın alınması gereken CBAM sertifikası sayısı buna göre azaltılır.

Bu süreç, CBAM raporlama takvimi ve CBAM doğrulama süreci konularıyla doğrudan ilişkilidir.

---

Mahsuplaştırmada Sık Yapılan Hatalar

Mahsup uygulamalarında karşılaşılan başlıca sorunlar şunlardır:

• Hatalı kapsam eşleştirmesi: İhracatçının ödediği karbon bedelinin ilgili emisyonla doğrudan ilişkilendirilmemesi
• Eksik belgeleme: Ödeme belgelerinin yeterli detayı içermemesi veya resmi olmayan kanallardan alınması
• İade tutarının düşülmemesi: Menşe ülkede alınan ihracat teşviki kapsamındaki iadelerin mahsuptan düşülmemesi
• Doğrulama eksikliği: Bağımsız doğrulayıcı onayı alınmadan yapılan beyanlar

Bu hataların mali sonuçları ciddi olabilir. CBAM'da en sık yapılan hatalar yazısında bu konuya daha kapsamlı değiniyoruz.

---

Stratejik Değerlendirme: Türk İhracatçılar Ne Yapmalı?

Türkiye'de tam anlamıyla bir ETS ya da karbon vergisi devreye girene dek Türk ihracatçılar mahsuplaştırmadan pratikte faydalanamamaktadır. Bu gerçeklikle birlikte şu stratejik adımlar önem kazanmaktadır:

1. Gömülü emisyonları düşürmek: Mahsup imkanı yoksa CBAM yükünü azaltmanın tek yolu emisyon yoğunluğunu gerçekten düşürmektir.
2. Actual data'ya geçmek: Default değerler yerine tesisin gerçek verilerini kullanmak, daha verimli tesisler için önemli maliyet avantajı yaratır. CBAM actual data rehberi yazımızda bu konuyu detaylandırıyoruz.
3. Türkiye ETS gelişmelerini yakından izlemek: Türkiye ETS devreye girdiğinde mahsup mekanizması anında stratejik değer kazanacaktır.
4. İthalatçı firmalarla iletişimi güçlendirmek: AB'deki ithalatçının mahsup talebini doğru yapabilmesi için ihracatçının güvenilir belgeler sunması kritiktir.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Türk firmaları şu an CBAM mahsuplaştırmasından yararlanabiliyor mu?

Şubat 2026 itibarıyla hayır. Türkiye'nin bağlayıcı ve tam işlevsel bir karbon fiyatlandırma sistemi henüz yürürlükte olmadığından mahsuplaştırma hakkı pratikte kullanılamamaktadır. Türkiye ETS'nin hayata geçmesiyle bu durum değişecektir.

Gönüllü karbon kredileri mahsuba dahil edilebilir mi?

Hayır. CBAM Tüzüğü yalnızca yasal zorunluluk kapsamında ödenen karbon bedellerini mahsup kapsamında değerlendirmektedir. Gönüllü karbon piyasası kredileri bu kapsamın dışındadır.

Mahsup talebi kim tarafından yapılır?

Mahsup talebini AB'deki yetkili beyan mükellefi (ithalatçı) yapar. Ancak gerekli belgelerin büyük bölümü üçüncü ülkedeki ihracatçıdan temin edilmesi gerektiğinden, taraflar arasındaki veri paylaşımı kritik önem taşır.

Mahsup için hangi belgeler gereklidir?

Ödeme makbuzları, menşe ülkedeki karbon fiyatlandırma otoritesinden alınan resmi yazılar ve bağımsız doğrulayıcı raporu temel belgeler arasındadır.

İhracatçı ülke ihracat teşviki olarak karbon bedelini iade ederse ne olur?

Bu durumda iade edilen tutar mahsuptan düşülmek zorundadır. Net mahsup tutarı olarak yalnızca fiilen yük olarak kalan karbon bedeli dikkate alınır.

---

Sonuç

CBAM'ın mahsuplaştırma mekanizması, küresel karbon fiyatlandırma politikasının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Ancak bu mekanizmadan yararlanabilmek, menşe ülkede gerçek ve bağlayıcı bir karbon fiyatlandırma sisteminin varlığını gerektirmektedir.

Türk ihracatçılar için şu an öncelik, emisyon yoğunluklarını düşürmek ve CBAM beyanlarını doğru, eksiksiz biçimde hazırlamaktır. Türkiye ETS sürecinin olgunlaşmasıyla birlikte mahsuplaştırma mekanizması da pratik bir araç haline gelecektir.

CBAM sürecinizi profesyonel bir yazılım altyapısıyla yönetmek için CarbonEmit CBAM Çözümlerini inceleyebilirsiniz.