CBAM ve AB ETS Arasındaki Bağlantı: Detaylı Analiz
·7 dk okuma·CarbonEmit
İki Mekanizma, Tek Amaç
AB'nin iklim politikası mimarisinde iki büyük araç yan yana durmaktadır: AB ETS (Emissions Trading System / Emisyon Ticaret Sistemi) ve CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism / Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması).
Bu iki araç birbirinden bağımsız gibi görünse de temelde aynı politika hedefine hizmet eder: AB'de üretilen ile AB'ye ithal edilen ürünler arasında eşit karbon maliyeti koşulları sağlamak.
Aralarındaki bağlantıyı anlamak, hem CBAM sertifika maliyetini doğru tahmin etmek hem de uzun vadeli strateji oluşturmak açısından kritiktir. Bu yazıda ETS ve CBAM arasındaki ilişkiyi çok katmanlı biçimde inceliyoruz.
CBAM'ın genel çerçevesini henüz okumadıysanız CBAM (SKDM) Nedir? yazısına göz atmanızı öneririz.
AB ETS Nedir? Hızlı Bir Özet
AB ETS, 2005 yılında hayata geçirilen ve Avrupa'nın en büyük karbon piyasasını oluşturan bir emisyon ticareti sistemidir. Sistem şu ilkeye dayanır:
- AB'deki belirli sektörlerdeki tesislere yıllık emisyon izni (allowance) tahsis edilir.
- Her tahsisat (EUA - EU Allowance), 1 ton CO2 eşdeğeri emisyon hakkına karşılık gelir.
- Tahsisat limiti (cap) her yıl azaltılır; böylece toplam emisyonlar düşer.
- Tahsisatlar piyasada alınıp satılabilir; bu sayede karbon fiyatı oluşur.
ETS Faz 4 (2021-2030) kapsamında yıllık azaltım oranı %4,3'e yükseltilmiştir. Bu, karbon fiyatı üzerinde yapısal bir yukarı baskı anlamına gelmektedir.
CBAM Sertifikası Fiyatı ETS ile Nasıl Bağlantılı?
CBAM'ın belki de en sık merak edilen boyutu, sertifika fiyatının nasıl belirlendiğidir.
CBAM sertifikası fiyatı, AB ETS piyasasının bir önceki haftaki ağırlıklı ortalama kapanış fiyatına göre her hafta Avrupa Komisyonu tarafından yeniden hesaplanır ve ilan edilir.
Bu bağlantı son derece önemlidir, çünkü:
- ETS fiyatı arttığında CBAM maliyeti de artar.
- ETS fiyatı düştüğünde CBAM maliyeti de düşer.
- İhracatçılar ETS piyasasını takip etmeden CBAM maliyetini öngöremez.
CBAM Sertifika Fiyatının Hesaplanması
Her hafta açıklanan fiyat şu şekilde kullanılır:
CBAM Maliyeti = Gömülü Emisyon (tCO2) × CBAM Sertifika Fiyatı (€/tCO2) × CSCF
Bu denklemde CSCF (Carbon Sınır Düzeltme Faktörü / Cross-Sectoral Correction Factor), ücretsiz ETS tahsisatlarının kademeli azalmasını yansıtır.
CSCF Nedir ve Neden Önemli?
CSCF (Carbon Sınır Düzeltme Faktörü), CBAM kapsamındaki ürünler için AB ETS'deki ücretsiz tahsisat uygulamasının CBAM maliyetine etkisini dengeleyen bir katsayıdır.
Mantık şudur: AB'deki üreticiler hâlâ ücretsiz ETS tahsisatı aldığı sürece, aynı ürünü ithal eden için tam CBAM yükü uygulamak haksız rekabete yol açabilir. CSCF bu dengesizliği gidermek için devreye girmektedir.
CSCF Takvimi (2026-2034)
| Yıl | CSCF Değeri | Net CBAM Etkisi |
|---|---|---|
| 2026 | 0,025 | ETS ücretsiz tahsisatı hâlâ yüksek; CBAM yükü hafif |
| 2027 | 0,050 | Yük artıyor |
| 2028 | 0,100 | Yük artıyor |
| 2029 | 0,225 | Yük belirgin şekilde artıyor |
| 2030 | 0,485 | Kritik eşik |
| 2031 | 0,610 | Yük önemli düzeyde |
| 2032 | 0,735 | Ücretsiz tahsisat büyük ölçüde azaldı |
| 2033 | 0,860 | Neredeyse tam CBAM yükü |
| 2034 | 1,000 | Tam CBAM yükü, ücretsiz tahsisat yok |
Bu tablo, önümüzdeki yıllarda CBAM maliyetinin üssel bir eğriyle artacağını net biçimde göstermektedir. CBAM ve CSCF hesaplama detayları yazısında bu konuyu daha derinlemesine ele alıyoruz.
Ücretsiz ETS Tahsisatlarının Azalması: Sektörel Etkiler
AB ETS'de ücretsiz tahsisat, onlarca yıldır karbon kaçağına karşı bir tampon olarak işlev görmüştür. Ancak CBAM devreye girdikçe bu tampona ihtiyaç azalacak ve ücretsiz tahsisatlar kademeli olarak sona erecektir.
Bu geçişin sektörel etkileri farklıdır:
Çelik ve Demir
Çelik sektörü, AB ETS'nin en büyük tahsisat alıcıları arasındadır. Ücretsiz tahsisatların azalması, AB'deki entegre çelik üreticileri üzerinde doğrudan maliyet baskısı yaratmaktadır. Buna karşın CBAM, üçüncü ülke rakiplerini de benzer bir yüke tabi kılarak rekabeti dengelemektedir.
Alüminyum
Alüminyum üretiminde en büyük maliyet kalemi elektrik gideridir. Ücretsiz tahsisat azaldıkça AB alüminyum üreticilerinin dolaylı emisyon maliyetleri (Scope 2) üzerindeki baskı artacaktır. CBAM, üçüncü ülkeden ithal alüminyumun dolaylı emisyonlarını da hesaba kattığından bu dengeyi korumayı hedeflemektedir.
Çimento
Çimentoda karbon kaçağı riski görece sınırlıdır çünkü yüksek taşıma maliyetleri uzak mesafeli ihracatı caydırmaktadır. Ancak CBAM, yakın coğrafyadan gelen ithalat için rekabet eşitsizliğini gidermektedir.
Gübre
Gübre sektöründe doğal gaz, hem hammadde hem de enerji kaynağı olarak kritik bir maliyet kalemidir. Ücretsiz tahsisatların azalmasıyla birlikte Avrupalı gübre üreticilerinin maliyetleri artacak; CBAM ise ithal gübreler için paralel bir maliyet dayatacaktır.
ETS Fiyatını Neleri Etkiler?
CBAM maliyetini doğrudan etkileyen ETS fiyatını belirleyen başlıca faktörler şunlardır:
| Faktör | Etki Yönü |
|---|---|
| Yıllık tahsisat azaltım oranı | Yukarı baskı |
| Enerji fiyatları (doğal gaz, kömür) | Döngüsel etki |
| AB'deki sanayi üretim hacmi | Talep kaynaklı etki |
| Yenilenebilir enerji kapasitesinin artışı | Uzun vadede aşağı baskı |
| Piyasa Stabilite Rezervi (MSR) mekanizması | Fiyat stabilizasyonu |
| Küresel ekonomik konjonktür | Döngüsel etki |
ETS fiyatı 2021-2023 arasında 25 €/tCO2 seviyesinden 100 €/tCO2'ye kadar çıkmış, ardından 50-70 € aralığında dalgalanmıştır. Bu oynaklık, CBAM maliyetinin de dinamik olduğu anlamına gelmektedir.
CBAM ve ETS'nin Birlikte Çalışmasında Kritik Noktalar
İki sistemin entegrasyonunda dikkat edilmesi gereken birkaç kritik nokta vardır:
1. Çifte Yükleme Riski Yok mu?
AB ETS kapsamındaki bir AB üreticisi hem ETS öder hem de ücretsiz tahsisat alır. CBAM kapsamındaki bir ithalatçı ise hem gömülü emisyona dayalı CBAM sertifikası öder hem de (eğer varsa) üçüncü ülke karbon bedeli mahsup edilir.
Bu yapı, çifte yüklemeyi önlemek için tasarlanmıştır; ancak pratikte mahsup mekanizmasının sağlıklı işlemesi kritik önem taşımaktadır.
2. CBAM Sertifikası Geri Satışı
İthalatçılar ihtiyaç fazlası CBAM sertifikalarını belirli koşullar altında ulusal makama geri satabilir. Bu esneklik, nakit akışı yönetimi açısından önemlidir.
3. ETS ve CBAM Hesap Dönemi Farklılıkları
ETS yıllık olarak çalışır. CBAM beyannamesi de yıllık sunulur (31 Mayıs son tarihi). Ancak sertifika satın alma takvimi yıl içinde düzenli yapılabilir. Bu farklı döngülerin senkronize edilmesi, finans ekibinin planlaması açısından önem taşımaktadır.
Senaryo Analizi: ETS Fiyatı Değişirse Ne Olur?
Aşağıdaki senaryo analizi, 1.000 ton çelik ihracatında ETS fiyatı değişkeninin CBAM maliyetine etkisini göstermektedir (Birim gömülü emisyon: 1,8 tCO2/ton; 2026 CSCF: 0,025 varsayımıyla):
| ETS Fiyatı (€/tCO2) | Brüt CBAM (€) | Net CBAM (CSCF sonrası, €) |
|---|---|---|
| 40 | 72.000 | 1.800 |
| 60 | 108.000 | 2.700 |
| 80 | 144.000 | 3.600 |
| 100 | 180.000 | 4.500 |
2026'da CSCF değerinin düşük olduğuna dikkat edin (0,025). 2030'da CSCF 0,485'e ulaştığında aynı hesap çok farklı bir tabloya dönüşecektir:
| ETS Fiyatı (€/tCO2) | Net CBAM (2030, CSCF=0,485, €) |
|---|---|
| 60 | 52.380 |
| 80 | 69.840 |
| 100 | 87.300 |
Bu rakamlar, uzun vadeli CBAM maliyet planlamasının neden 2026 yerine 2030 ve sonrasını esas alması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
CBAM sertifikası fiyatı ne zaman açıklanır?
Her hafta Perşembe günü Avrupa Komisyonu, CBAM Registry portalı üzerinden bir önceki haftanın ETS ağırlıklı ortalama fiyatına dayalı CBAM sertifikası fiyatını ilan eder.
ETS fiyatı çok düşerse CBAM etkisiz mi olur?
ETS fiyatı düşerse CBAM maliyeti de düşer; ancak bu durumda hem AB'deki üretici hem de ithalatçı üzerindeki karbon maliyeti birlikte azalır. Rekabet dengesi korunur. Ancak düşük ETS fiyatı iklim politikasının etkinliği açısından ayrı bir sorundur.
CBAM sertifikası ETS piyasasında işlem görüyor mu?
Hayır. CBAM sertifikaları, ETS piyasasında değil, ulusal yetkili makam üzerinden satın alınır ve teslim edilir. Fiyat ETS'ye bağlıdır; ancak aynı piyasada işlem görmez.
Hem ETS kapsamındaki hem de CBAM kapsamındaki bir AB üreticisi olmak mümkün mü?
Evet. AB'deki bir çelik üreticisi hem ETS kapsamında hem de ürünleri başka ülkelere ihraç ediyorsa o ülkelerin kendi karbon düzenlemeleri kapsamında olabilir. Ancak CBAM yükümlülüğü AB'deki ithalatçıya aittir; AB'deki üreticiyi doğrudan etkilemez.
Sonuç
CBAM ve AB ETS, iklim politikasının birbirini tamamlayan iki temel ayağını oluşturmaktadır. ETS karbon fiyatı oluşturur; CBAM bu fiyatı ithal ürünlere de yansıtır. CSCF mekanizması ise geçiş sürecini yönetir.
Bu ilişkinin doğru anlaşılması, CBAM maliyetinin öngörülmesi, bütçe planlamasının yapılması ve uzun vadeli strateji kurgulanması açısından zorunludur.
CBAM maliyetini hesaplamak ve gömülü emisyonlarınızı analiz etmek için CarbonEmit platformunu inceleyebilirsiniz.
İlgili Yazılar
AB ETS Nedir? Avrupa Emisyon Ticaret Sistemi Rehberi
AB ETS (Avrupa Emisyon Ticaret Sistemi) nasıl çalışır? EUA fiyatı, ücretsiz tahsisat, Faz IV değişiklikleri, CBAM ile ilişkisi ve Türk ihracatçılar için etkileri.
Devamını oku
CBAM ile Karbon Kaçağını Önleme: Mekanizma ve Etkinlik
CBAM karbon kaçağını nasıl önler? Karbon kaçağı riski nedir, hangi sektörler etkilenir ve CBAM bu sorunu ne ölçüde çözüyor? Mekanizma ve etkinliğini analiz ediyoruz.
Devamını oku
CBAM 2026 Kesin Dönem: Kapsamlı Hazırlık Rehberi
CBAM kesin dönem 1 Ocak 2026 itibarıyla başladı. İhracatçı firmalar için CBAM sertifikası, emisyon doğrulama ve raporlama yükümlülüklerini öğrenin.
Devamını okuKarbon Yönetimi Çözümleri
CBAM raporlama, emisyon hesaplama ve sürdürülebilirlik yönetimi için CarbonEmit platformunu keşfedin.
CarbonEmit'i Keşfedin