Sürdürülebilir Tarım ve Karbon Tutma: Toprak Yönetimi Rehberi

Tarım, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %23'ünden sorumlu olan kritik bir sektördür. Bu payın büyük bölümü metan (CH4) ve diazot monoksit (N2O) kaynaklıdır: sığır yetiştiriciliği, pirinç tarlaları, gübre uygulamaları ve ormansızlaşma başlıca kaynaklar arasındadır. Ancak aynı zamanda tarım, doğru yönetimle önemli bir karbon tutma (carbon sequestration) kapasitesine de sahiptir. Bu durum, sürdürülebilir tarımı hem sorun hem de çözümün parçası olarak konumlandırmaktadır. Bu rehber, sürdürülebilir tarım pratiklerini ve toprak karbon yönetimini kapsamlı biçimde ele almaktadır.

Tarım Sektörünün Sera Gazı Profili

Tarımsal emisyonlar üç ana kategoride değerlendirilir:

Metan (CH4) Emisyonları

Ruminant hayvanlar: İnekler, koyunlar ve keçiler, sindirim sürecinde (enterik fermantasyon) metan üretir. Küresel tarımsal CH4 emisyonlarının yaklaşık %45'inden sorumludur. 100 yıllık ısınma potansiyeli CO2'nin 28 katı olan metan, iklim açısından güçlü bir sera gazıdır.

Pirinç tarımı: Sular altındaki pirinç tarlaları, anaerobik koşullarda metan üreten bakterilerin faaliyet alanıdır.

Hayvan gübre yönetimi: Ahırlar ve lagünlerdeki gübre depolaması önemli CH4 kaynağıdır.

Diazot Monoksit (N2O) Emisyonları

Tarımsal topraklara uygulanan azotlu gübreler, mikrobiyal denitrifikasyon süreciyle N2O'ya dönüşebilmektedir. CO2'nin 265 katı ısınma potansiyeline sahip N2O, tarımsal emisyonların kritik bir bileşenidir.

Karbon Dioksit (CO2) Emisyonları

Ormansızlaşma ve arazi kullanım değişimi, yüzyıllar boyunca birikim yapan toprak ve biyokütle karbonunu atmosfere salar. Tarım makinelerinin yakıt tüketimi ve üretim süreçleri de CO2 kaynaklarındandır.

Toprak Karbon Tutma: Potansiyel ve Sınırlar

Topraklar, karasal biyosferin en büyük karbon deposudur. Küresel toprak organik karbonu, atmosferin üç katından fazla karbon içermektedir. Doğru yönetimle bu deponun artırılması mümkündür.

Toprak Organik Karbonunu Artıran Pratikler

Azaltılmış toprak işleme (Reduced tillage) ve sıfır toprak işleme (No-till): Toprağın sürülmesi, mikroorganizmaların organik maddeyi daha hızlı parçalamasına yol açarak CO2 salımına neden olur. Azaltılmış veya sıfır toprak işleme, toprak karbon birikimini destekler.

Örtü bitkileri (Cover crops): Hasat sonrasında toprağı boş bırakmak yerine örtü bitkisi yetiştirmek; toprağın organik maddesini ve erozyona karşı direncini artırır.

Agroforestry: Tarım alanlarına ağaç entegre etmek; hem toprak karbon tutmayı hem de biyoçeşitliği artırır.

Organik madde uygulamaları: Kompost, yeşil gübre ve bitkisel kalıntıların toprağa geri kazandırılması.

Bataklık ve sulak alan korunması: Bataklıklar ve sulak alanlar, birim alanda en yüksek karbon yoğunluğuna sahip ekosistemlerdir. Bunların drene edilmesi devasa karbon salımı yaratır.

Toprak Karbon Tutmanın Sınırları

Toprak karbon tutma sınırsız değildir. Doygunluk (saturation) noktasına ulaşan topraklar ek karbon depolama kapasitesini kaybeder. Ayrıca arazi kullanımında geri dönüş (ormansızlaşma, sürme) birikmiş karbonu hızla serbest bırakır. Bu nedenle toprak karbon tutma, emisyon azaltımının yerini alamaz; tamamlayıcı bir strateji olarak değerlendirilmelidir.

SBTi FLAG Metodolojisi

Bilimsel Hedefler Girişimi'nin (SBTi) Orman, Arazi ve Tarım (FLAG - Forests, Land and Agriculture) metodolojisi, tarım, ormancılık ve arazi kullanımı sektörlerindeki şirketler için iklim hedefleri belirleme çerçevesi sunar.

SBTi kapsamında tarım, gıda ve arazi yoğun sektörlerdeki şirketlerin ayrı bir FLAG hedefi belirlemesi zorunlu hale gelmiştir. FLAG hedefleri şu kategorileri içermektedir:

Azaltım hedefleri: Arazi kullanımı değişimi kaynaklı emisyonları azaltmak veya durdurmak.

Uzaklaştırma hedefleri: Toprak karbon tutma, orman restorasyonu ve diğer doğa tabanlı çözümler yoluyla karbon giderimi.

Sektöre özgü eşikler: Farklı tarım ve hayvancılık sistemleri için bilimsel eşikler belirlenmektedir.

Karbon Çiftçiliği (Carbon Farming)

Karbon çiftçiliği, sürdürülebilir tarım pratiklerini uygulayan çiftçilerin ek karbon giderimi veya emisyon azaltımları karşılığında karbon kredisi kazanabilmesi esasına dayanan bir kavramdır.

AB Karbon Çiftçiliği Girişimi

Avrupa Komisyonu, 2022 yılında Carbon Farming Initiative'i başlatmıştır. Bu girişim; sertifikasyon çerçevesi oluşturma, izleme, raporlama ve doğrulama (MRV) standartları geliştirme ve karbon piyasası erişimini kolaylaştırma hedeflerini kapsamaktadır.

Karbon Kredi Metodolojileri

Verra VCS, Gold Standard ve Soil Carbon Initiative gibi sertifikasyon standartları, tarımsal karbon projelerini doğrulayan metodolojiler geliştirmiştir.

Temel değerlendirme kriterleri şunlardır:

• Ek olma (additionality): Karbon giderimi, proje olmasa gerçekleşmeyecekti
• Kalıcılık: Karbon uzun süre toprakta tutulacak
• Ölçülebilirlik: Toprak karbon artışı güvenilir biçimde ölçülebilir
• Sızdırmazlık: Proje başka yerde emisyona yol açmıyor

Su ve Karbon İlişkisi

Tarımda su yönetimi ve karbon yönetimi birbiriyle derin biçimde bağlantılıdır. Su ayak izi yüksek olan tarım uygulamaları çoğunlukla karbon yoğunluğu yüksek pratiklerle örtüşmektedir. Sulama sistemlerinin verimliliği artırılarak hem su hem de enerji (pompalama) ve dolayısıyla karbon tasarrufu sağlanabilmektedir.

Hayvancılık Sektöründe Emisyon Azaltımı

Hayvancılık, özellikle ruminant hayvancılık, tarımsal emisyonların en büyük kaynağıdır. Çözüm yaklaşımları:

Hayvan verimliliği artışı: Birim ürün başına emisyonun azaltılması için genetik seleksiyon, beslenme optimizasyonu ve sürü yönetimi.

Entrik fermantasyon azaltımı: Rumen fermantasyonunu değiştiren yem katkı maddeleri (3-NOP gibi). Bu alandaki teknolojiler hızla gelişmektedir.

Gübre yönetimi iyileştirmesi: Kapalı gübre depolama, biyogaz üretimi ve gübre işleme teknolojileri.

Diyet değişimi: Bitkisel protein kaynaklara geçişin teşvik edilmesi, hayvancılık talebini ve dolayısıyla emisyonları azaltmaktadır.

ESRS E4 ve E3 Kapsamında Tarım Raporlaması

CSRD kapsamındaki ESRS E4 (biyoçeşitlilik) ve ESRS E3 (su) standartları, gıda ve tarım sektöründe faaliyet gösteren şirketler için özellikle önem taşıyan raporlama gereksinimleri içermektedir.

ESRS E4 kapsamında raporlanması gereken tarım odaklı veriler:

• Arazi kullanımı ve örtü (tarım arazisi, mera, orman)
• Hassas biyolojik çeşitlilik alanlarıyla örtüşen arazi
• Pestisit ve gübre uygulamalarının biyoçeşitlilik üzerindeki etkileri

ESRS E3 kapsamında:

• Sulama suyu tüketimi
• Su stresli havzalarda tarımsal faaliyetler
• Tarımsal kirlilik (nitrat, pestisit deşarjları)

Sıkça Sorulan Sorular

Toprak karbon tutma miktarı nasıl ölçülür? Örnekleme tabanlı toprak analizi (belirli derinliklerde organik karbon yüzdesi ölçümü), uzaktan algılama ve model tabanlı tahminler başlıca yöntemlerdir. FAO'nun GSOC (Global Soil Organic Carbon) veri tabanı referans kaynak sağlamaktadır.

Karbon çiftçiliğinden gelir elde etmek ne kadar sürer? Bağımsız doğrulama ve kredi oluşturma süreci tipik olarak 1-3 yıl sürmektedir. Mevcut metodolojilerde çiftçilerin ön yatırım maliyetlerine dikkat edilmelidir.

"Regenerative agriculture" ne demektir? Yenileyici tarım (regenerative agriculture), yalnızca sürdürülebilir olmakla kalmayıp toprak sağlığını, biyoçeşitliği ve su döngüsünü aktif biçimde iyileştiren tarım pratiklerini ifade etmektedir. Toprak karbon tutma bu yaklaşımın temel hedefleri arasındadır.

Sürdürülebilir tarım sertifikaları nelerdir? RSPO (palmiye yağı), FSC (orman), Rainforest Alliance, Fair Trade ve organik sertifikalar tarım sektöründe yaygın sürdürülebilirlik sertifikalarındandır. Her biri farklı kriterleri kapsamaktadır.

Sonuç

Sürdürülebilir tarım, hem tarımsal emisyonları azaltma hem de karbon tutma kapasitesini artırma potansiyeliyle iklim çözümünün kritik bir parçasıdır. Toprak sağlığı, su verimliliği, biyoçeşitlilik ve karbon tutma; iç içe geçmiş hedefler olarak sürdürülebilir tarım stratejisinin merkezinde yer almaktadır. Gıda şirketleri ve tarım tedarikçisi olarak faaliyet gösteren işletmeler, bu alanı hem regülasyon uyumluluğu hem de sürdürülebilirlik değer önerisi açısından öncelik olarak ele almalıdır.

CarbonEmit, tarım sektörü sera gazı envanter hesaplaması, SBTi FLAG hedef belirleme ve sürdürülebilir tedarik zinciri analizi konularında uzman danışmanlık hizmetleri sunmaktadır. carbonemit.com üzerinden bize ulaşın.

---

İlgili Makaleler:

• ISO 14046 Su Ayak İzi Rehberi
• Karbon Azaltım Hedefleri ve SBTi
• Scope 1, 2 ve 3 Emisyonlar Nedir?
• Emisyon Faktörleri Rehberi