Su Kıtlığı Endeksi (WSI) Hesaplama: AWARE Yöntemi Rehberi

Su Kıtlığı Endeksi Nedir?

Su kıtlığı endeksi (Water Scarcity Index - WSI), belirli bir bölgedeki su talebinin mevcut su arzına oranını ifade eden bir göstergedir. Su ayak izi değerlendirmelerinde, hacimsel su tüketim verisini çevresel etkiye dönüştüren karakterizasyon faktörü olarak kullanılır.

Aynı miktarda su tüketimi, su bol bir bölgede minimal etkiye sahipken, su kıt bir bölgede ekosistemlere ve topluma ciddi zarar verebilir. Bu nedenle ISO 14046 standardı, su ayak izi değerlendirmesinde bölgesel bağlamın dikkate alınmasını gerekli kılar.

---

AWARE Yöntemi: Standart Yaklaşım

AWARE Nedir?

AWARE (Available WAter REmaining), UNEP-SETAC Life Cycle Initiative bünyesindeki WULCA çalışma grubu tarafından geliştirilen ve su kıtlığı etkisini değerlendirmek için önerilen konsensüs yöntemidir. 2016 yılında yayımlanmış olup, ISO 14046 kapsamında en yaygın kullanılan su kıtlığı karakterizasyon yöntemidir.

AWARE, bir havzada insan talebi ve çevresel su gereksinimi karşılandıktan sonra kalan kullanılabilir su miktarını temel alır. Kalan su miktarı ne kadar azsa, o bölgede su tüketiminin etkisi o kadar büyüktür.

Matematiksel Temel

AWARE karakterizasyon faktörü (CF) şu şekilde hesaplanır:

AWARE CF = 1 / (AMDi / AMDref)

Burada:

• AMDi: Belirli bir bölgedeki birim alan başına kalan kullanılabilir su (Availability Minus Demand)
• AMDref: Dünya ortalaması kalan kullanılabilir su (referans değer)

AMD hesaplaması:

AMD = Kullanılabilir Su - İnsan Talebi - Çevresel Su Gereksinimi

Bileşenler:

• Kullanılabilir su: Yüzey akışı + yeraltı suyu besleniminden oluşan yenilenebilir tatlı su kaynağı
• İnsan talebi: Tarımsal, endüstriyel ve evsel su çekimi toplamı
• Çevresel su gereksinimi (EWR): Ekosistem sağlığının sürdürülmesi için gereken minimum su akışı

AWARE Faktörünün Özellikleri

Özellik	Değer/Açıklama
Değer aralığı	0,1 - 100
Referans değer	1 (dünya ortalaması)
Birim	m3 world-eq / m3 (boyutsuz oran)
Mekansal çözünürlük	Havza ve ülke düzeyi
Zamansal çözünürlük	Aylık ve yıllık
Su türü ayrımı	Tarımsal, tarım dışı, bilinmeyen

AWARE Faktörlerinin Yorumlanması

AWARE Değeri	Anlam	Örnek Bölge
0,1-1	Dünya ortalamasının altında su kıtlığı	Kuzey Avrupa, Kanada
1-10	Düşük-orta su kıtlığı	Batı Avrupa, Güneydoğu ABD
10-50	Yüksek su kıtlığı	Akdeniz, Orta Doğu
50-100	Çok yüksek su kıtlığı	Kuzey Afrika, Körfez ülkeleri

---

Diğer Su Kıtlığı Yöntemleri

AWARE dışında kullanılan başlıca su kıtlığı/stres endeksleri:

Pfister WSI (Water Stress Index)

Parametre	Değer
Geliştirici	Pfister et al. (2009)
Değer aralığı	0,01 - 1
Temel	WTA (withdrawal-to-availability) oranı
Formül	Logistik fonksiyon (S-eğrisi)

WSI, su çekiminin kullanılabilir suya oranını logistik bir fonksiyon ile 0-1 arasına normalize eder. Basitliği nedeniyle yaygın kullanılmıştır ancak AWARE'e göre daha az detaylı kabul edilmektedir.

Boulay et al. WSFP (Water Scarcity Footprint)

• Tüketim bazlı su kıtlığı değerlendirmesi
• Hem mavi hem de yeşil su için uygulanabilir
• AWARE yönteminin geliştirilmesinde temel oluşturmuştur

Yöntem Karşılaştırması

Kriter	AWARE	Pfister WSI	Boulay WSFP
UNEP-SETAC tavsiyesi	Evet	Hayır (eski)	Kısmen
Mekansal çözünürlük	Havza	Havza	Havza
Zamansal çözünürlük	Aylık	Yıllık	Aylık
Tarım ayrımı	Evet	Hayır	Hayır
EWR dahil	Evet	Hayır	Evet
PEF uyumlu	Evet	Hayır	Hayır

ISO 14046 standardının genel çerçevesi kapsamında, AWARE yöntemi şu anda en geniş kabul gören yaklaşımdır.

---

AWARE ile Su Kıtlığı Ayak İzi Hesaplama

Adım 1: Su Tüketim Verisinin Toplanması

Su tüketimi (consumptive use) verisi toplanır. Bu, çekilip geri dönmeyen su miktarıdır:

Su Tüketimi = Su Çekimi - Su Deşarjı (aynı havzaya)

Dikkat edilmesi gerekenler:

• Buharlaşma kayıpları tüketim olarak sayılır
• Ürüne dahil olan su tüketim olarak sayılır
• Farklı havzaya deşarj edilen su tüketim olarak sayılır
• Aynı havzaya deşarj edilen su tüketimden düşülür

Adım 2: Coğrafi Konum Belirleme

Her su tüketim noktasının coğrafi konumu (havza veya ülke düzeyinde) belirlenir. AWARE faktörleri havza bazında mevcuttur.

Adım 3: AWARE Faktörlerinin Elde Edilmesi

AWARE karakterizasyon faktörleri, WULCA web sitesinden ücretsiz olarak indirilebilir:

• Ülke düzeyi: Ulusal ortalama faktörler
• Havza düzeyi: Daha hassas, havza bazlı faktörler
• Aylık: Mevsimsel değişkenliği yansıtan faktörler
• Yıllık: Yıllık ortalama faktörler

Adım 4: Su Kıtlığı Ayak İzi Hesaplaması

Formül:

Su Kıtlığı Ayak İzi = Sum(Su Tüketimi_i x AWARE CF_i)

Burada i, her bir su tüketim noktasını (konum ve zaman) temsil eder.

Birim: m3 world-eq (dünya eşdeğeri metreküp)

Hesaplama Örneği

Bir tekstil fabrikasının su kıtlığı ayak izi hesaplaması:

Süreç	Konum	Su Tüketimi (m3/yıl)	AWARE CF	Su Kıtlığı Ayak İzi (m3 world-eq)
Pamuk üretimi	Güneydoğu Anadolu	500.000	55	27.500.000
Boyama prosesi	Bursa	50.000	18	900.000
Yıkama prosesi	Bursa	30.000	18	540.000
Soğutma	Bursa	10.000	18	180.000
Toplam	-	590.000	-	29.120.000

Bu örnekte, toplam su tüketiminin %85'i pamuk üretiminden kaynaklanmakta ve yüksek AWARE faktörü ile birlikte su kıtlığı ayak izinin %94'ünü oluşturmaktadır.

---

Türkiye'nin Su Kıtlığı Profili

Bölgesel AWARE Değerleri

Türkiye, su kıtlığı açısından heterojen bir yapıya sahiptir:

Bölge	Yaklaşık Yıllık AWARE CF	Su Durumu
Konya Kapalı Havzası	60-100	Kritik su kıtlığı
Güneydoğu Anadolu	40-80	Yüksek su kıtlığı
Ege	20-50	Mevsimsel yüksek kıtlık
Akdeniz	15-40	Mevsimsel kıtlık
Marmara	10-30	Orta düzey
Doğu Karadeniz	1-5	Düşük kıtlık
Doğu Anadolu	5-20	Değişken

Mevsimsel Değişkenlik

Türkiye'de su kıtlığı güçlü bir mevsimsel örüntü gösterir:

• Yaz ayları (Haziran-Eylül): AWARE faktörleri kışın 2-5 katına çıkabilir
• Sulama sezonu: Tarımsal su talebi nedeniyle su stresi pik yapar
• Kar erimesi dönemi: Kısa süreli bolluk, uzun süreli kıtlık

Bu mevsimsel farklılık, yıllık ortalama AWARE faktörlerinin yanıltıcı olabileceğini gösterir. Hassas değerlendirmeler için aylık faktörlerin kullanılması önerilir.

---

Su Kıtlığı Endeksinin Uygulamaları

Ürün Su Ayak İzi

Sektörel su ayak izi çalışmalarında AWARE faktörleri ile bölgesel etkiler ortaya konur. Aynı ürün farklı bölgelerde çok farklı su kıtlığı ayak izine sahip olabilir.

Tedarik Zinciri Risk Değerlendirmesi

Su kıtlığı endeksleri, tedarik zincirindeki su risklerinin haritalanması için kullanılır:

• Yüksek AWARE faktörlü bölgelerdeki tedarikçiler öncelikli risk taşır
• Alternatif tedarik kaynakları değerlendirilir
• Su riski azaltım stratejileri geliştirilir

Tesis Konumlandırma Kararları

Yeni yatırım ve tesis konumlandırma kararlarında su kıtlığı endeksleri kritik bir girdi oluşturur. Su kıt bölgelerdeki tesisler hem operasyonel hem de reputasyonel risk taşır.

EPD ve Ürün Karşılaştırması

Çevresel Ürün Beyanlarında (EPD) su kıtlığı ayak izi, standart bir gösterge olarak raporlanmaktadır. AWARE yöntemi, AB PEF (Product Environmental Footprint) tarafından önerilen standart yöntemdir.

---

Sık Sorulan Sorular

AWARE ve WSI arasındaki fark nedir?

AWARE, tüketim bazlı bir yaklaşımdır ve kalan kullanılabilir suyu temel alır. WSI (Pfister) ise çekim bazlıdır ve çekim/kullanılabilirlik oranını kullanır. AWARE, çevresel su gereksinimini (EWR) de dahil eder ve tarımsal/tarım dışı ayrımı yapar.

Yeşil su için AWARE kullanılabilir mi?

AWARE yöntemi birincil olarak mavi su (yüzey ve yeraltı suyu) tüketimi için geliştirilmiştir. Yeşil su kıtlığı için farklı yaklaşımlar önerilmektedir, ancak bu konuda henüz tam bir konsensüs yoktur.

AWARE faktörleri ne sıklıkla güncellenir?

AWARE faktörleri hidrolojik modellere dayanır ve periyodik olarak güncellenebilir. En güncel verileri WULCA web sitesinden takip etmeniz önerilir.

Hangi LCA yazılımları AWARE destekler?

SimaPro, GaBi, openLCA ve diğer büyük LCA yazılımları AWARE karakterizasyon faktörlerini içermektedir. Ecoinvent veritabanı da AWARE uyumlu su envanter verisi sağlamaktadır.

---

Sonuç

Su kıtlığı endeksleri ve özellikle AWARE yöntemi, su ayak izi değerlendirmelerinde hacimsel verilerin anlamlı çevresel etki göstergelerine dönüştürülmesinde kritik bir rol oynar. Türkiye gibi bölgeler arası su kıtlığı farklarının büyük olduğu ülkelerde, bölgesel bağlamın dikkate alınması sonuçların doğruluğu ve karar verme süreçlerinin güvenilirliği açısından zorunludur.

ISO 14046 standardı kapsamındaki su ayak izi çalışmalarında AWARE yönteminin doğru uygulanması, karbon ayak izi hesaplama ile birlikte bütünsel bir çevresel etki değerlendirmesine olanak tanır.

---

CarbonEmit ile Su Kıtlığı Değerlendirmesi

AWARE yöntemi ile su kıtlığı ayak izi hesaplama, bölgesel su riski haritalama ve ISO 14046 uyumlu değerlendirme hizmetleri için CarbonEmit ile iletişime geçin. Uzman ekibimiz su kıtlığı analizlerinizde yanınızda. carbonemit.com