ISO 14046 Nedir? Su Ayak İzi Hesaplama Rehberi

ISO 14046 Nedir? Su Ayak İzinin Uluslararası Standardı

Su, 21. yüzyılın en kritik kaynak yönetimi gündemini oluşturmaktadır. Küresel nüfusun dörtte birinden fazlası halihazırda yüksek su stresi altındaki bölgelerde yaşamaktadır ve iklim değişikliğinin bu tabloyu daha da ağırlaştırması beklenmektedir. Bu gerçeklik karşısında, şirketlerin su kullanımının çevresel etkisini sistematik, bilimsel ve uluslararası düzeyde karşılaştırılabilir biçimde ölçmesi zorunlu hale gelmiştir.

ISO 14046, bu ihtiyaca yanıt vermek amacıyla Uluslararası Standardizasyon Örgütü (ISO) tarafından 2014 yılında yayımlanmış ve ürünlerin, proseslerin ve organizasyonların su ayak izinin (water footprint) değerlendirilmesine yönelik uluslararası referans çerçevesini oluşturan standarttır.

Bu rehberde ISO 14046'nın tanımını, Water Footprint Network (WFN) metodolojisinden farkını, mavi-yeşil-gri su kavramlarını, yaşam döngüsü tabanlı hesaplama çerçevesini ve Türkiye'deki sektörel su verileri perspektifini ele alacağız.

---

Su Ayak İzi (Water Footprint) Kavramının Temelleri

Su Ayak İzi Nedir?

Su ayak izi (water footprint), bir ürünün, sürecin ya da organizasyonun tatlı su kaynaklarını ne ölçüde tükettiğini ve su kalitesi üzerinde nasıl bir etki bıraktığını gösteren bir çevresel performans göstergesidir. Karbon ayak izinin yalnızca sera gazı emisyonlarına odaklanmasının aksine su ayak izi, hem miktar hem kalite hem de coğrafi bağlam boyutlarını bir arada ele alır.

Su ayak izi hesaplamasında öne çıkan iki farklı metodoloji yaklaşımı mevcuttur:

Yaklaşım	Geliştiren Kuruluş	Temel Odak	ISO Uyumu
LCA tabanlı su ayak izi	ISO / ILCD / UNEP-SETAC	Çevresel etki değerlendirmesi	ISO 14046
Mavi-yeşil-gri su muhasebesi	Water Footprint Network (WFN)	Su hacmi muhasebesi	ISO 14046 ile kısmi örtüşme

Bu iki yaklaşım birbiriyle zaman zaman karıştırılmaktadır. ISO 14046, WFN'nin kullandığı mavi/yeşil/gri kategorilerine doğrudan dayanmaz; ancak bu kavramlar envanter verilerini anlamlandırmak için kullanışlı bir çerçeve sunar.

---

Mavi, Yeşil ve Gri Su: WFN Metodolojisi

Water Footprint Network, Arjen Hoekstra liderliğinde geliştirilen bu metodolojide su kullanımını üç kategoriye ayırır:

Mavi Su Ayak İzi (Blue Water Footprint)

Yüzey suyu ve yeraltı suyu kaynaklarından çekilen ve doğrudan tüketilen tatlı su miktarını ifade eder. Sulama kanallarından alınan su, sanayi soğutmasında kullanılan ve buharlaşan su bu kategoriye girer.

• Tanımı: Çekilen su - deşarj edilen su = Tüketilen mavi su
• Örnek: 1 kg buğday için ortalama 1.827 litre mavi+yeşil su kullanılır
• Türkiye bağlamı: Tarım sektörü toplam su tüketiminin yaklaşık yüzde 74'ünü oluşturur

Yeşil Su Ayak İzi (Green Water Footprint)

Yağıştan elde edilen ve bitkilerin doğal yollarla topraktan emdiği su miktarını ifade eder. Sulama gerektirmeyen tarımsal üretimde ve ormanlık alanlarda bu su türü belirleyicidir.

• Tanımı: Bitkinin transpirasyon ve evapotranspirasyon yoluyla tükettiği yağış suyu
• Örnek: Yağmur sulamalı tahıl üretiminde toplam su ayak izinin büyük bölümü yeşil sudur
• Önemi: Su kıtlığı hesaplamalarında mavi su kadar kritik değildir; ancak biyokütleye dayalı sektörlerde belirleyicidir

Gri Su Ayak İzi (Grey Water Footprint)

Üretim sürecinden kaynaklanan kirleticileri, mevcut su kalitesi standartlarını koruyacak düzeye seyreltmek için gereken tatlı su hacmini ifade eder. Kirletici yük ne kadar yüksekse gri su ayak izi o kadar büyük olur.

• Tanımı: Kirletici yük / (Maksimum kabul edilebilir konsantrasyon - Doğal arka plan konsantrasyonu)
• Örnek: Yoğun gübre kullanan tarımda nitrat kaynaklı gri su ayak izi yüksektir
• Sınırlılık: ISO 14046, gri su yerine su bozulması (water degradation) kavramını kullanır

---

ISO 14046 ile WFN Arasındaki Temel Farklar

ISO 14046, WFN metodolojisini tamamen reddetmez; ancak yaklaşım açısından önemli ayrımlar taşır:

Kriter	ISO 14046 (LCA tabanlı)	WFN (Hoekstra metodolojisi)
Metodolojik temel	Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA)	Muhasebe / sayım yaklaşımı
Su kıtlığı değerlendirmesi	Karakterizasyon faktörleri ile ağırlıklandırılır	Havza bazında ağırlıklandırılmaz
Fonksiyonel birim	Zorunludur (ürün veya servis birimi başına)	Her zaman uygulanmaz
Kapsam	Tam yaşam döngüsü veya belirli aşamalar	Genellikle üretim aşaması odaklı
Çevresel etki kategorisi	Su kıtlığı, ekotoksisite, ötrofikasyon	Mavi, yeşil, gri hacim muhasebesi
Uluslararası tanınma	ISO standardı olarak resmi	Akademik ve sivil toplum referansı

ISO 14046'nın temel üstünlüğü, su kullanımını yalnızca bir hacim olarak değil, bölgesel su kıtlığı bağlamında bir etki olarak değerlendirmesidir. Bu yaklaşım, aynı miktarda su kullanan iki fabrikanın biri su fakiri diğeri su zengini bir bölgedeyse birbirinden radikal biçimde farklı etki düzeyi doğurduğunu ortaya koyar.

---

ISO 14046 Hesaplama Çerçevesi

ISO 14046, metodolojik temelini ISO 14040 ve ISO 14044 standartlarının belirlediği Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (Life Cycle Assessment – LCA) çerçevesine dayandırır. Bu nedenle bir su ayak izi çalışması, standart bir LCA ile aynı dört aşamayı izler.

Yaşam döngüsü değerlendirmesinin genel çerçevesi için: Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) Nedir?

Aşama 1: Amaç ve Kapsam Tanımı

Bu aşamada çalışmanın amacı, hedef kitlesi ve kullanım amacı netleştirilir. Ardından iki kritik metodolojik karar alınır:

Fonksiyonel Birim (Functional Unit): Çalışmanın referans birimi. Tüm hesaplamalar bu birim başına ifade edilir.

Sektör	Örnek Fonksiyonel Birim
Tekstil	1 kg boyalı pamuk kumaş
İçecek	1 litre şişelenmiş su
Demir-çelik	1 ton ham çelik
Tarım	1 ton buğday
Enerji	1 MWh elektrik üretimi

Sistem Sınırı (System Boundary): Çalışmanın kapsadığı yaşam döngüsü aşamaları belirlenir. Seçenekler:

• Beşikten mezara (cradle-to-grave): Hammadde çıkarımından bertarafa
• Beşikten kapıya (cradle-to-gate): Hammaddeden fabrika çıkışına
• Kapıdan kapıya (gate-to-gate): Yalnızca üretim aşaması

Aşama 2: Su Ayak İzi Envanteri (Water Footprint Inventory)

Tüm su girdi ve çıktıları belirlenir ve ölçülür. Envanter verileri iki kaynaktan derlenir:

Birincil veriler (primary data): Fabrikanın kendi su sayaç okumalarından, proses ölçümlerinden ve su analiz raporlarından elde edilir. En güvenilir veri kaynağıdır.

İkincil veriler (secondary data): Ecoinvent, GaBi veya USDA gibi yaşam döngüsü veri tabanlarından alınan endüstri ortalamaları. Hammadde ve enerji aşamaları için sıklıkla kullanılır.

Envanter parametreleri:

Parametre	Tanım	Birim
Su çekimi (water withdrawal)	Kaynaktan alınan toplam su	m³
Su tüketimi (water consumption)	Sisteme geri dönmeyen su	m³
Su deşarjı (water discharge)	Çevreye verilen su	m³
Kirletici yükü (pollutant load)	Deşarj edilen su ile taşınan kirleticiler	kg/m³ veya ton
Su kaynağı tipi	Yeraltı, yüzey, yağış, deniz suyu	Kategori

Veri kalitesi ve belirsizlik yönetimi hakkında: LCA'da Veri Kalitesi

Aşama 3: Su Etki Değerlendirmesi (Water Impact Assessment)

Bu aşama ISO 14046'yı diğer su muhasebesi yaklaşımlarından ayıran kritik adımdır. Ham envanter verileri, karakterizasyon faktörleri aracılığıyla çevresel etki puanlarına dönüştürülür.

Su kıtlığı ayak izi (water scarcity footprint): Çevresel etki kategorilerinin en önemlisidir. Tüketilen su miktarı, suyun kullanıldığı bölgenin kıtlık faktörüyle çarpılarak hesaplanır.

Su Kıtlığı Ayak İzi = Su Tüketimi (m³) × Kıtlık Faktörü (m³eq/m³)

Birimi genellikle m³eq (eşdeğer su) veya H2O-eq olarak ifade edilir. Türkiye'de kıtlık faktörleri bölgeden bölgeye önemli farklılıklar gösterir. Konya Ovası'nda bu faktör Karadeniz kıyılarına kıyasla çok daha yüksektir.

Su bozulması (water degradation): Deşarj edilen su ile çevreye salınan kirleticilerin, alıcı su ortamında yarattığı kalite bozulması değerlendirilir. Değerlendirilen etki kategorileri:

• Tatlı su ekotoksisitesi (freshwater ecotoxicity)
• Tatlı su ötrofikasyonu (freshwater eutrophication)
• İnsan toksisitesi - su yolu (human toxicity, water pathway)

Aşama 4: Yorumlama (Interpretation)

Envanter ve etki değerlendirmesi sonuçları, çalışmanın amacı ve kapsamı çerçevesinde değerlendirilir. Yorumlama aşaması şunları kapsar:

• Hotspot analizi: Hangi yaşam döngüsü aşamasında ve hangi süreçte su etkisi en yüksek?
• Hassasiyet analizi: Hangi parametre değişiklikleri sonuçları en çok etkiliyor?
• Tutarlılık ve tamlık kontrolü: Veriler ve metodoloji birbiriyle uyumlu mu?
• İyileştirme önerileri: Su verimliliğini artıracak eylem planı

---

Su Tüketimi ile Su Kullanımının Farkı

ISO 14046 çalışmalarında en sık karıştırılan kavramlardan biri su tüketimi ile su kullanımıdır:

Su kullanımı (water use / water withdrawal): Kaynaktan çekilen toplam su miktarı. Bu suyun bir kısmı işlem sonrası arıtılarak ya da doğrudan geri dönebilir.

Su tüketimi (water consumption): Su kullanımından su deşarjının çıkarılmasıyla bulunan net miktar. Bu su sisteme geri dönmez; buharlaşma, ürüne dahil olma veya başka havzaya transfer yoluyla kaybolur.

Neden önemli? Su tüketimi, su kıtlığı etkisinin hesaplanmasında temel girdi değerdir. Bir fabrikanın günde 1.000 m³ su çekip 950 m³'ünü arıtarak deşarj etmesi durumunda, su tüketimi yalnızca 50 m³'tür. Su kıtlığı ayak izi de bu 50 m³ üzerinden hesaplanır.

---

Türkiye'de Sektörel Su Ayak İzi Verileri

Türkiye, hem coğrafi konumu hem de iklim değişikliğine olan hassasiyeti nedeniyle su yönetiminde kritik bir eşikte bulunmaktadır. Ülkenin yenilenebilir tatlı su kaynakları kişi başına düşen miktarla değerlendirildiğinde Türkiye, su azlığı kategorisine (su fakiri) yaklaşmakta olan ülkeler arasında yer almaktadır.

Türkiye'de Sektöre Göre Su Tüketimi (Yaklaşık)

Sektör	Su Tüketimi Payı	Başlıca Su Kaynağı	Su Baskısı
Tarım (sulama)	yüzde 74	Yerüstü + yeraltı suyu	Yüksek
Kentsel kullanım	yüzde 15	Baraj rezervuarları	Orta
Sanayi	yüzde 11	Yerüstü suyu, atıksu geri dönüşümü	Sektöre bağlı

Türkiye'deki Kritik Su Havzaları ve Kıtlık Durumu

• Konya Kapalı Havzası: Türkiye'nin en fazla su stresi yaşayan havzası; tarımsal kullanım baskısı kritik düzeyde
• Büyük Menderes Havzası: Turizm ve tarımın birarada yoğun olduğu havzada mevsimsel kıtlık belirgin
• Gediz Havzası: Tekstil ve tarım sektörünün su rekabeti söz konusu
• Karadeniz Havzaları: Görece su zengini; ancak su kalitesi sorunları gündemdedir

Sektörel su ayak izi analizlerinin derinlemesine incelenmesi için bir sonraki makalemize bakınız.

---

ISO 14046 ile Karbon Ayak İzi Arasındaki İlişki

Su ve karbon ayak izi birbiriyle derinden bağlantılıdır. Bu bağlantıya "su-enerji-karbon nexusu" (water-energy-carbon nexus) adı verilir:

İlişki	Örnek
Enerji üretimi su tüketir	Termal santrallerde soğutma suyu tüketimi
Su arıtma enerji tüketir	Atıksu arıtma tesislerinde elektrik kullanımı
Yenilenebilir enerji su profilini değiştirir	Güneş enerjisi su tüketmezken hidroelektrik su tüketir
Tarımsal su tasarrufu karbon tasarrufu da sağlayabilir	Damla sulama, pompalama enerjisini düşürür

Karbon ayak izi hesaplama metodolojileri için: Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri

---

ISO 14046 Kimler İçin Gerekli?

CSRD Kapsamındaki Şirketler

AB Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi (CSRD), ESRS E3 standardı çerçevesinde su ve deniz kaynakları hakkında kapsamlı açıklamayı zorunlu kılmaktadır. ISO 14046 metodolojisi, bu raporlama yükümlülüğünü karşılamanın en güvenilir yoludur.

CSRD hakkında detaylı bilgi için: CSRD Nedir?

Çevresel Ürün Beyanı (EPD) Hazırlayan Firmalar

EPD (Environmental Product Declaration) belgesi, ISO 14025 standardına göre hazırlanan ve ürünün yaşam döngüsü boyunca çevresel etkilerini beyan eden bir belgedir. Su etkisi, bu beyanın önemli bir bileşenidir.

EPD hakkında: EPD Nedir?

AB Taksonomisine Uyum Arayan Yatırımcılar ve Şirketler

AB Taksonomisi, "Do No Significant Harm" (DNSH) ilkesi kapsamında su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını zorunlu kılmaktadır. Su ayak izi analizi, bu uyum sürecinin kanıtlayıcı verisini sağlar.

Tedarik Zinciri Şeffaflığı Arayan Global Alıcılar

Tekstil, gıda, elektronik ve ağır sanayi gibi sektörlerde global alıcılar, tedarikçilerinden su yönetimi verisi talep etmektedir. ISO 14046 uyumlu su ayak izi raporu, bu taleplere metodolojik bir yanıt sunar.

---

ISO 14046 ile İlgili Diğer Standartlar ve Araçlar

Standart / Araç	Odak	ISO 14046 ile İlişki
ISO 14040 / 14044	LCA çerçevesi	ISO 14046'nın metodolojik temeli
ISO 14067	Ürün karbon ayak izi	Paralel ürün bazlı ayak izi standardı
ISO 14064	Kurumsal sera gazı envanteri	Su-karbon entegre yönetim
AWARE yöntemi	Su kıtlığı karakterizasyon faktörleri	ISO 14046 uyumlu en yaygın kıtlık faktörü seti
WRI Aqueduct	Su riski haritalama aracı	Coğrafi veri kaynağı olarak kullanılır
CDP Water	Kurumsal su açıklaması	ISO 14046 verisi CDP'ye girilebilir
AWS Standardı	Su yönetim doğrulaması	ISO 14046 ile tamamlayıcı

ISO 14040 ve ISO 14044 standartlarının karşılaştırması için: ISO 14040 ve ISO 14044 Farkı

---

Sıkça Sorulan Sorular

ISO 14046 belgesi alınabilir mi? ISO 14046 bir yönetim sistemi standardı değildir; ürün, proses veya organizasyon bazında su ayak izi değerlendirmesi yapıldığına dair bağımsız doğrulama alınabilir. Sertifikasyon değil, doğrulama (verification) söz konusudur.

ISO 14046 ile WFN metodolojisi birlikte kullanılabilir mi? Evet. WFN'nin mavi/yeşil/gri su kategorileri, envanter verisinin yorumlanmasında kullanılabilir; ancak ISO 14046 çalışmasının temel metodolojisi LCA çerçevesini izlemelidir.

Su ayak izi çalışması ne kadar sürer? Bir ürünün su ayak izi analizi, proses karmaşıklığına ve veri erişilebilirliğine bağlı olarak 4 ila 12 hafta arasında sürebilir. Kurumsal düzeyde bir analiz daha fazla zaman gerektirir.

Türkiye'de ISO 14046 zorunlu mu? Şu an itibarıyla Türkiye mevzuatında doğrudan bir zorunluluk yoktur. Ancak CSRD kapsamına giren AB bağlantılı şirketler, AB Taksonomisi gereklilikleri ve global tedarik zinciri talepleri nedeniyle fiili bir zorunluluk doğmaktadır.

ISO 14046 ve Scope 3 emisyonları birlikte ele alınabilir mi? Evet. Scope 3 kapsamındaki tedarikçi ve kullanım aşaması kaynaklı emisyonlar ile su tüketiminin entegre değerlendirilmesi hem CSRD hem de SBTi hedefleri için bütünleşik bir sürdürülebilirlik çerçevesi sunar.

Scope 1, 2 ve 3 emisyonları hakkında: Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir?

---

Sonuç

ISO 14046, su kullanımının çevresel etkisini yalnızca bir hacim sayımı olarak değil; su kıtlığı, su kalitesi bozulması ve bölgesel su baskısı boyutlarıyla birlikte değerlendiren kapsamlı bir metodoloji sunar.

Karbon ayak izinin bir dönem nerede durduğu noktada su ayak izi bugün durmaktadır: Önce öncü firmalar benimser, sonra regülasyonlar zorunlu kılar. CSRD'nin su raporlaması yükümlülükleri, AB Taksonomisi'nin DNSH kriterleri ve küresel tedarik zinciri baskıları düşünüldüğünde, ISO 14046 uyumlu su ayak izi yönetimi Türk şirketleri için rekabetçi bir zorunluluk haline gelmektedir.

---

İlgili Yazılar

• Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) Nedir?
• ISO 14040 ve ISO 14044 Farkı
• LCA'da Veri Kalitesi
• Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri
• ISO 14067 Nedir?
• EPD Nedir?
• CSRD Nedir?

---

Su Ayak İzi Metodolojisini Sürdürülebilirlik Yönetiminize Entegre Edin

• Su-Karbon Nexusu İçin Entegre Kurumsal Çevre Yönetimi — ISO 14046 su ayak izi ve ISO 14064-1 karbon envanterini tek platformda birleştirin; ESRS E1 (iklim) ve ESRS E3 (su) raporlama yükümlülüklerinizi entegre veri modeliyle karşılayın.
• ISO 14046 ve ISO 14067 Uyumlu Ürün Çevresel Ayak İzi — Bir ürünün hem karbon hem su ayak izini LCA çerçevesinde aynı sistem sınırında değerlendirin; mavi-yeşil-gri su kategorilerini ve su kıtlığı karakterizasyon faktörlerini CFP modelinize dahil edin.
• CBAM ve Çevresel Raporlama Entegrasyon Platformu — Su ve karbon ayak izi verilerinizi CBAM gömülü emisyon beyanlarınızla ilişkilendirin; AB pazarına yönelik ürün bazlı çevresel şeffaflık raporlamasını otomasyona bağlayın.