Su Kıtlığı Değerlendirmesi: AWARE Yöntemi ve ISO 14046

Su Kıtlığı Değerlendirmesi: AWARE Yöntemi ve ISO 14046

Su kıtlığı değerlendirmesi, su ayak izi hesaplamasının en teknik ve aynı zamanda en kritik boyutunu oluşturur. Fabrika hangi bölgede su kullanıyor? Bu bölge su fakiri mi yoksa su zengini mi? Aynı miktarda su kullanan iki fabrikanın su kıtlığı üzerindeki etkisi neden birbirinden radikal biçimde farklılaşabilir?

Bu soruların yanıtı, karakterizasyon faktörleri ve bunların en güncel uygulaması olan AWARE (Available WAter REmaining) yönteminde yatmaktadır. ISO 14046 uyumlu su kıtlığı değerlendirmesinin temel aracı olan AWARE'i, bölgesel su stresi indekslerini ve Türkiye özelindeki durumu bu rehberde ele alacağız.

---

Su Kıtlığı Nedir ve Neden Su Ayak İzinde Önemlidir?

Su Kıtlığının Tanımı

Su kıtlığı (water scarcity), belirli bir havzada ya da bölgede kullanılabilir tatlı su miktarının talebe kıyasla yetersiz kaldığı durumu tanımlar. İki farklı boyutu vardır:

Fiziksel kıtlık (physical scarcity): Su kaynakları gerçek anlamda yetersizdir. Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Orta Asya'nın geniş bölümleri bu kategoridedir.

Ekonomik kıtlık (economic scarcity): Su kaynakları mevcut olmakla birlikte altyapı ve yönetim yetersizliği nedeniyle erişilemez durumdadır. Sahra Altı Afrika'nın birçok bölgesi bu kategoride değerlendirilir.

Su ayak izi bağlamında önem taşıyan fiziksel su kıtlığıdır. Çünkü bir fabrika su fakiri bir havzada su tükettiğinde, bu tüketim diğer su kullanıcılarını (çiftçiler, belediyeler, ekosistemler) doğrudan etkiler.

Neden Sadece Hacim Yetmez?

Klasik su muhasebesi yaklaşımı, yalnızca "kaç metreküp su kullanıldı?" sorusunu yanıtlar. Ancak bu yaklaşım iki kritik gerçeği göz ardı eder:

1. Bölgesel bağlam: İsviçre'deki bir fabrikada kullanılan 1 m³ su ile Yemen'deki bir fabrikada kullanılan 1 m³ su aynı çevresel etkiyi doğurmaz.
2. Mevsimsel bağlam: Yağışlı mevsimde kullanılan su ile kuru mevsimde kullanılan su, aynı bölgede bile farklı etkiler yaratabilir.

ISO 14046, bu gerçeği karakter izasyon faktörleri aracılığıyla hesaplamaya entegre eder.

---

Su Kıtlığı İndeksleri ve Metodolojileri

ISO 14046 yayımlandığında (2014), su kıtlığı karakterizasyon faktörleri için birden fazla yöntem mevcuttu. Standart, belirli bir yöntemi dayatmak yerine bilimsel geçerliliğe sahip yöntemlerin kullanılmasını öngördü.

Öne çıkan yöntemler:

Yöntem	Geliştiren	Yayın Yılı	Coğrafi Çözünürlük	ISO 14046 Uyumu
AWARE	WULCA çalışma grubu	2016	Havza bazında (11.000+ havza)	Resmi önerilen yöntem
WSI (Water Stress Index)	Pfister ve ark.	2009	Havza bazında	Uyumlu, daha önceki yöntem
Freshwater scarcity (Boulay)	WULCA	2011	Ülke bazında	Geçici öneri, AWARE ile güncellendi
IPCC su kıtlığı faktörleri	IPCC	Periyodik	Bölge bazında	Referans olarak kullanılır

2016 sonrasında akademik literatürde ve endüstri pratiğinde AWARE, fiilen standart yöntem haline gelmiştir. UNEP-SETAC Life Cycle Initiative de AWARE'i önerilen yöntem olarak benimsemiştir.

---

AWARE Yöntemi: Detaylı Açıklama

AWARE Nedir?

AWARE (Available WAter REmaining), havzalarda insan ve ekosistem ihtiyaçlarından sonra geriye kalan kullanılabilir su miktarını temel alan bir su kıtlığı karakterizasyon faktörü yöntemidir. WULCA (Water Use in Life Cycle Assessment) çalışma grubu tarafından geliştirilmiş ve 2016 yılında yayımlanmıştır.

AWARE'in Temel Mantığı

AWARE faktörü şu prensibe dayanır: Bir havzada insan aktiviteleri ve ekosistem ihtiyaçları tarafından talep edilen su miktarı, mevcut su miktarına yaklaştıkça ya da aştıkça, o havzada ek su tüketiminin "yarışmacı talebi" artırma etkisi büyür.

Matematiksel ifade:

AWARE faktörü = 1 / (AMDreg - HAPreg - EFreg)

Burada:
AMDreg = Havzadaki ortalama yıllık su mevcudiyeti (m³/ay/m²)
HAPreg = İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan su tüketimi (m³/ay/m²)
EFreg  = Ekosistem akışı gereksinimi (m³/ay/m²)

Sonuç "Available WAter REmaining" yani insan ve ekosistem ihtiyacından sonra geriye kalan suyu temsil eder. Bu değer ne kadar küçükse, AWARE faktörü o kadar büyük olur ve aynı m³ su o kadar yüksek kıtlık etkisi yaratır.

AWARE Faktörünün Normalize Edilmesi

Ham AWARE faktörleri, küresel ortalamaya (1 m³eq/m³) göre normalize edilir. Bu sayede:

• Küresel ortalama = 1 m³eq/m³
• Su fakiri havzalar > 1 m³eq/m³ (en yüksek değer: 100 m³eq/m³)
• Su zengini havzalar < 1 m³eq/m³ (en düşük değer: 0,0001 m³eq/m³)

Bir fabrika, AWARE faktörü 50 olan bir havzada 1 m³ su tükettiğinde, bu tüketimin su kıtlığı ayak izi 50 m³eq olarak hesaplanır. Aynı fabrika AWARE faktörü 0,1 olan bir havzaya taşınırsa, aynı tüketimin etkisi sadece 0,1 m³eq olur.

---

AWARE'in İki Sürümü: Kullanıcı ve Ekosistem Perspektifi

AWARE yöntemi iki farklı perspektiften hesaplanabilir:

Versiyon	Odak	Kullanım Amacı
AWARE - kullanıcı perspektifi	Başka insan kullanıcılara etkisi	Sektörler arası su rekabeti değerlendirmesi
AWARE - ekosistem perspektifi	Ekosistemlere etkisi	Biyoçeşitlilik ve ekosistem sağlığı odaklı değerlendirme

ISO 14046 çalışmalarında genel olarak kullanıcı perspektifi tercih edilir; çünkü insan su güvenliği odaklıdır ve regülatif açıdan daha anlamlıdır.

---

WULCA Çalışma Grubu ve Güncel Gelişmeler

WULCA (Water Use in LCA), UNEP-SETAC Life Cycle Initiative bünyesinde faaliyet gösteren uluslararası bir çalışma grubudur. Amacı, LCA pratisyenlerine su kullanımı için güvenilir ve bilimsel olarak savunulabilir metodolojiler geliştirmektir.

WULCA'nın temel katkıları:

• 2011: İlk konsensüs su karakterizasyon faktörü önerisi
• 2016: AWARE yönteminin yayımlanması ve uluslararası kabul
• 2018 sonrası: Mevsimsel AWARE faktörlerinin geliştirilmesi
• Devam eden çalışmalar: Su kalitesi etki kategorilerinin harmonizasyonu

Güncel AWARE veri seti, dünya genelinde 11.000'den fazla havza için faktörler içermektedir. Bu veriler serbestçe indirilebilir ve LCA yazılımlarına (SimaPro, OpenLCA, GaBi) entegre edilebilir.

---

Bölgesel Su Stresi Değerlendirmesi

Su kıtlığı faktörleri yalnızca AWARE ile belirlenmez. Karar vericiler ve risk analistleri için ek araçlar da mevcuttur:

WRI Aqueduct

World Resources Institute (WRI) tarafından geliştirilen Aqueduct, havza bazında su riskini 13 farklı gösterge üzerinden değerlendiren çevrimiçi bir platformdur. Göstergeler şu kategorilere ayrılır:

• Su miktarı riskleri: Temel su stresi, mevsimsel değişkenlik, sel riski
• Su kalitesi riskleri: Atıksu geri dönüşüm oranı, tuzlanma riski
• Düzenleyici ve itibar riskleri: Medya kapsamı, iklim değişikliği duyarlılığı

WRI Aqueduct, AWARE ile birlikte kullanıldığında su riskinin hem fiziksel hem de operasyonel boyutunu ortaya koyar.

Mevsimsel ve Yıllık AWARE Faktörleri

Su kıtlığı mevsimden mevsime büyük değişkenlik gösterir. Bu nedenle WULCA, yıllık ortalama AWARE faktörlerine ek olarak aylık AWARE faktörleri de yayımlamıştır.

Bir tekstil fabrikası yoğun boyama sezonunu yaz aylarında gerçekleştiriyorsa, Temmuz-Ağustos aylarının AWARE faktörlerini kullanmak, yıllık ortalama faktörden daha doğru sonuç verir.

---

Türkiye'de Su Kıtlığı: AWARE Perspektifinden

Türkiye'nin Su Kaynakları

Türkiye, kişi başına 1.346 m³/yıl yenilenebilir tatlı su kaynağıyla (Devlet Su İşleri, 2022 verileri) su kıtlığı eşiğinin (1.000 m³/kişi/yıl) üzerinde olmakla birlikte su azlığı eşiğine (2.000 m³/kişi/yıl) yakın bir konumdadır. Bu veri, Türkiye'nin su kaynaklarının sınırlı olduğunu ortaya koyar.

Türkiye'nin Kritik Havzaları ve AWARE Değerlendirmesi

Havza	Su Stresi Düzeyi	AWARE Faktör Aralığı (Yaklaşık)	Başlıca Risk Faktörleri
Konya Kapalı Havzası	Çok yüksek	40-80 m³eq/m³	Tarımsal aşırı çekim, yeraltı suyu düşüşü
Büyük Menderes	Yüksek	15-40 m³eq/m³	Tarım + turizm baskısı, mevsimsel kıtlık
Gediz Havzası	Yüksek	10-30 m³eq/m³	Tekstil sanayi + tarım rekabeti
Sakarya Havzası	Orta-yüksek	5-15 m³eq/m³	Sanayi ve kentsel büyüme
Yeşilırmak Havzası	Orta	2-8 m³eq/m³	Tarımsal kullanım artışı
Doğu Karadeniz Havzaları	Düşük	0,1-2 m³eq/m³	Su zengini; kalite riski daha belirgin

Bu veriler, Türkiye'nin batı ve iç bölgelerindeki tesislerin AWARE değerlendirmesinde önemli ölçüde daha yüksek su kıtlığı etkisine sahip olduğunu göstermektedir.

İklim Değişikliğinin Etkisi

IPCC raporları, Akdeniz havzasını küresel ısınmadan orantısız biçimde etkilenecek bölgeler arasında göstermektedir. Türkiye'nin batı ve güney havzaları için öngörülen senaryolar:

• Yıllık yağış miktarında yüzde 10-20 azalma (2050 itibarıyla)
• Yaz kuraklık dönemlerinin uzaması ve yoğunlaşması
• Kar örtüsünün erimesiyle mevsimlik su depolarının azalması

Bu değişiklikler AWARE faktörlerini olumsuz yönde etkileyecek; yani Türkiye'deki fabrikaların su kıtlığı ayak izi gelecekte daha da büyüyecektir.

---

Su Kıtlığı Ayak İzi Hesaplama: Adım Adım

1. Su Tüketim Verisinin Belirlenmesi

Fabrikanın su sayaçlarından net su tüketim miktarı hesaplanır:

Su Tüketimi (m³) = Su Çekimi - Su Deşarjı

Veri yoksa sektör ortalamaları kullanılabilir; ancak AWARE hesaplamalarında birincil veri tercih edilmelidir.

2. Havza Bazlı AWARE Faktörünün Seçimi

Fabrikanın coğrafi koordinatları belirlenir. AWARE veri setinde bu koordinata karşılık gelen havza için yıllık ya da aylık AWARE faktörü seçilir.

Araçlar:

• WULCA web sitesinden indirilebilir AWARE veri seti (Excel veya GIS formatı)
• SimaPro, OpenLCA, GaBi yazılımlarında yerleşik AWARE veri tabanı
• Çevrimiçi AWARE hesap araçları

3. Su Kıtlığı Ayak İzinin Hesaplanması

Su Kıtlığı Ayak İzi (m³eq) = Su Tüketimi (m³) × AWARE Faktörü (m³eq/m³)

Örnek hesaplama:

Konya'da bir gıda işleme tesisi:

• Yıllık su tüketimi: 50.000 m³
• Konya Kapalı Havzası AWARE faktörü: 60 m³eq/m³ (yaklaşık değer)
• Su kıtlığı ayak izi: 50.000 × 60 = 3.000.000 m³eq

Aynı tesis İstanbul (Melen havzası) için olsaydı:

• AWARE faktörü: yaklaşık 5 m³eq/m³
• Su kıtlığı ayak izi: 50.000 × 5 = 250.000 m³eq

Sonuç: Coğrafi konum değişimi, aynı fiziksel su tüketiminde 12 kat farklı su kıtlığı etkisi doğurabilir.

4. Yorumlama ve Raporlama

• Sonuçlar m³eq veya "m³ H2O world equiv." biriminde raporlanır
• Tedarikçiler dahil edilmişse tedarik zinciri bazında su kıtlığı hotspot'ları belirlenir
• Sonuçlar yönetim raporlarına, CSRD ifşaatlarına veya EPD belgelerine entegre edilir

---

Su Kıtlığı Ayak İzini Azaltmak: Pratik Stratejiler

Konum Bazlı Strateji

En yüksek AWARE faktörüne sahip tesisler, su azaltma yatırımlarında önceliklendirilmelidir. Su fakiri havzalarda yapılan yüzde 1'lik su tasarrufu, su zengini havzalarda yapılan yüzde 50'lik tasarruftan daha yüksek çevresel fayda yaratabilir.

Süreç İçi Yeniden Kullanım

Arıtılmış atıksuyun proses içinde yeniden kullanılması, su çekimini düşürür ve su tüketimi hesabında önemli bir fark yaratır.

Tedarikçi Bazlı Önceliklendirme

Bir ürünün su kıtlığı ayak izi büyük ölçüde hammadde tedariki aşamasında oluşabilir. Tarımsal hammadde kullanan sektörlerde, tedarikçilerin bulunduğu havzanın AWARE faktörü belirleyicidir.

Mevsimsel Su Yönetimi

Yüksek AWARE faktörünün yaşandığı kuru mevsimde su yoğun üretimi azaltmak, mevsimsel su kıtlığı ayak izini düşürmenin pratik bir yoludur.

---

CSRD ve ESRS E3'te Su Kıtlığı Raporlaması

CSRD kapsamındaki şirketlerin raporlaması gereken ESRS E3 standart maddeleri arasında şunlar yer almaktadır:

• Su çekim miktarları ve kaynakları (yüzey suyu, yeraltı suyu)
• Su tüketim miktarları
• Su yoğunluğu metrikleri (birim çıktı başına su)
• Su kıtlığı yüksek riskli bölgelerdeki tesis bilgileri

AWARE yöntemi, "yüksek su stresi bölgelerindeki tesis" tanımlamasında kullanılabilecek en güvenilir metodolojik araçtır.

CSRD hakkında detaylı bilgi için: CSRD Nedir?

---

Sıkça Sorulan Sorular

AWARE faktörünü nereden bulabilirim? WULCA web sitesinden (wulca-waterlca.org) ve bağlantılı akademik yayınlardan indirilebilir veri setleri mevcuttur. SimaPro ve OpenLCA gibi LCA yazılımları AWARE faktörlerini yerleşik veri tabanında sunar.

Türkiye'deki fabrikam için AWARE faktörü nasıl belirlerim? Fabrikanızın GPS koordinatlarını AWARE GIS veri seti üzerinde havzasına eşleştirerek ilgili faktörü bulabilirsiniz. Alternatif olarak LCA danışmanı ya da yazılım desteği alabilirsiniz.

AWARE ile WSI aynı sonucu verir mi? Hayır. İki yöntem farklı matematiksel yaklaşımlar kullanır ve farklı sonuçlar üretir. Ancak yüksek stresli havzalarda her iki yöntem de tutarlı biçimde yüksek risk işaret eder. ISO 14046 uyumu açısından AWARE güncel tercih edilen yöntemdir.

Mevsimsel mi yoksa yıllık AWARE faktörü kullanmalıyım? Üretim ve su kullanımı yıl boyunca düzenli dağılıyorsa yıllık ortalama faktör yeterlidir. Mevsimsel dalgalanma varsa ya da kuru mevsim odaklı üretim söz konusuysa aylık faktörler daha doğru sonuç verir.

AWARE hesaplamaları bağımsız doğrulamaya tabi tutulabilir mi? Evet. ISO 14046 uyumlu su ayak izi çalışmaları, ISO 14064-3 benzeri doğrulama prensipleri çerçevesinde akredite kuruluşlarca doğrulanabilir.

---

Sonuç

AWARE yöntemi, su kıtlığı değerlendirmesinin bilimsel altyapısını ISO 14046 çerçevesine taşıyan kritik bir araçtır. Su kullanımının yalnızca hacimsel değil, coğrafi ve mevsimsel bağlamda değerlendirilmesini mümkün kılar.

Türkiye'nin batı ve iç havzalarındaki yüksek AWARE faktörleri, bu bölgelerdeki sanayi tesislerinin su kıtlığı riskini görünür kılar. CSRD zorunlulukları, AB Taksonomisi kriterleri ve küresel tedarik zinciri baskıları göz önünde bulundurulduğunda, AWARE tabanlı su kıtlığı değerlendirmesi Türk şirketleri için hem raporlama hem de stratejik yönetim açısından vazgeçilmez bir araç haline gelmektedir.

---

İlgili Yazılar

• ISO 14046 Nedir? Su Ayak İzi Hesaplama Rehberi
• Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) Nedir?
• LCA'da Veri Kalitesi
• CSRD Nedir?
• Karbon Nötr ve Net Sıfır

---

AWARE Tabanlı Su Kıtlığı Analizi ve Raporlama

• Havza Bazlı Su Kıtlığı Riski ve Kurumsal Çevre Raporlaması — Türkiye havzaları için WRI Aqueduct ve AWARE faktörleri ile tesis bazlı su kıtlığı değerlendirmesi yapın; ESRS E3'ün "önemli lokasyonlar" ifşaat gereksinimine uygun yüksek stresli tesis tespiti ve raporlamasını yönetin.
• AWARE Yöntemi ile Ürün Su Kıtlığı Ayak İzi Hesaplama — Hammadde tedarikinden fabrika çıkışına kadar her aşamada AWARE karakterizasyon faktörlerini uygulayarak ürün başına m³eq su kıtlığı ayak izini hesaplayın; Konya, Gediz, Menderes gibi kıtlık bölgesi tesis hotspot'larını belirleyin.
• Su ve Karbon Verisi Bütünleşik CBAM Raporlama Platformu — Su kıtlığı değerlendirmesi verilerini CBAM kapsamındaki ürünlerin çevresel sürdürülebilirlik dosyasıyla birleştirin; AB'ye ihracat süreçlerinde su-karbon entegre raporlamayı tek platformdan yönetin.