Küresel Karbon Vergi Mekanizmaları: Karşılaştırmalı Analiz

2026 itibarıyla dünya genelinde 70'ten fazla karbon fiyatlandırma mekanizması uygulamaya girmiş durumdadır. Bu mekanizmalar; emisyon ticaret sistemleri (ETS), doğrudan karbon vergileri ve sınırda karbon düzenlemeleri gibi farklı araçları kapsar. Dünya Bankası verilerine göre küresel karbon fiyatlandırma mekanizmaları, 2025 yılında küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %25'ini fiyatlandırmaktadır. Bu rehber, başlıca mekanizmaları karşılaştırmalı olarak ele alarak Türkiye perspektifinden değerlendirme sunmaktadır.

Karbon Fiyatlandırması Neden Gereklidir?

Fosil yakıt yakmanın iklim üzerindeki maliyeti, piyasada fiyatlandırılmamaktadır. Bu piyasa başarısızlığı, emisyon azaltımı için ekonomik teşvik eksikliğine yol açar. Karbon fiyatlandırması, bu negatif dışsallığı içselleştirerek fosil yakıt tüketimini görece pahalı, temiz alternatifleri ise görece karlı hale getirir.

İki temel yaklaşım bulunmaktadır:

Fiyat temelli araçlar (karbon vergisi): Devlet, birim emisyon başına sabit bir vergi belirler; piyasa ne kadar azaltacağına karar verir.

Miktar temelli araçlar (ETS): Devlet toplam emisyon miktarını belirler (cap); piyasa fiyatı arz-talep dengesinde oluşur.

Her iki yaklaşımın da güçlü ve zayıf yönleri vardır. Pratikte birçok ülke her ikisini birlikte uygulamaktadır.

AB Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS)

AB ETS'nin kapsamlı analizini ayrı bir makalemizde ele aldık. Özetle:

• 2005'te kurulan, dünyanın en büyük karbon piyasası
• Enerji üretimi, ağır sanayi (çelik, çimento, alüminyum, cam), havacılık ve 2024'ten itibaren denizcilik dahil
• ETS-1 (sanayii), ETS-2 (binalar, karayolu taşımacılığı) olarak ikiye ayrılmış
• 2025 karbon fiyatı: 50-80 EUR/tCO2e aralığında
• Lineer Azaltım Faktörü (LRF): 2024'te %4.3'e yükseldi, 2030'a kadar kademeli artış
• 2026'da ücretsiz tahsisat azalması hızlanıyor

Güçlü yönleri: Verimlilik, piyasa mekanizması, tavan güvencesi.

Zayıf yönleri: Fiyat oynaklığı, karbon sızıntısı riski (carbon leakage), erken dönemde aşırı tahsisat sorunları.

AB CBAM (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması)

CBAM'ın kapsamlı analizini ayrı makalemizde ele aldık. CBAM, esasen AB ETS'nin bir tamamlayıcısıdır: AB dışındaki üreticilerin karbon maliyetini taşımaması nedeniyle oluşan haksız rekabeti gidermek amacıyla tasarlanmıştır.

• Geçiş dönemi: Ekim 2023 - Aralık 2025 (sadece raporlama)
• Tam uygulama: 1 Ocak 2026'dan itibaren (CBAM sertifikası alımı zorunlu)
• Kapsam: Çelik, demir, alüminyum, çimento, gübre, elektrik, hidrojen
• Fiyat: AB ETS fiyatına bağlı

Türk ihracatçılar için etki: Kapsam dahilindeki ürünleri AB'ye ihraç eden Türk şirketleri, gömülü emisyonlarını raporlamalı ve ödeme yapmalıdır.

Karbon Vergileri: Öne Çıkan Ülke Örnekleri

İsveç Karbon Vergisi

İsveç, 1991 yılında uygulamaya koyduğu karbon vergisiyle dünyanın öncüsüdür.

• 2025 fiyatı: yaklaşık 137 EUR/tCO2e (dünyanın en yüksek karbon vergisi)
• Kapsam: Ulaşım, ısınma, endüstriyel bazı kullanımlar
• Sektörel muafiyetler: AB ETS'ye dahil sanayi firmaları
• Sonuç: İsveç, 1990'dan bu yana karbondioksit emisyonlarını önemli ölçüde düşürürken ekonomisi büyümeye devam etti

Başarı faktörleri: Yüksek fiyat, gelir iadesi (household dividend), uzun vadeli öngörülebilirlik.

Kanada Karbon Fiyatlandırması

• İki bileşenli sistem: yakıt ücreti (tüketici düzeyinde) + sanayi standardı
• 2025 federal fiyatı: 80 CAD/tCO2e
• Gelir: Büyük ölçüde hane halklarına nakit iade edilir (carbon rebate)
• Siyasi tartışma: Federal karbon vergisi seçim konusu haline geldi

Singapur Karbon Vergisi

• 2019'da başladı, 5 SGD/tCO2e ile düşük düzeyde açıldı
• 2025 itibarıyla 25 SGD/tCO2e, 2030'a kadar 50-80 SGD hedefleniyor
• Kapsam: Yılda 25.000 tCO2e üzerindeki büyük emisyon noktaları

Şili Karbon Vergisi

• 2017'de başladı, 5 USD/tCO2 sabit vergi
• Kapsam: 50 MW üzeri enerji santralleri ve büyük sanayi tesisleri
• Düşük fiyat nedeniyle azaltım etkisi sınırlı; ancak deneyim kazanılıyor

Japonya Karbon Fiyatlandırması

• Tokyo Metropoliten Kap-Ticareti (2010): Japonya'da ilk ve yerel düzeyde
• Ulusal ETS (2013-2020 gönüllü sistem → 2023'te zorunlu pilot)
• 2026: Büyük sanayii için zorunlu karbon fiyatlandırması planlanıyor

Karşılaştırmalı Tablo

Mekanizma	Tür	2025 Fiyatı	Kapsam	Gelir Kullanımı
AB ETS	Cap-trade	55-80 EUR/t	Enerji, Sanayi, Havacılık	Yenilenebilir yatırım, Innovation Fund
İsveç	Vergi	~137 EUR/t	Ulaşım, Isınma	Genel bütçe, vergi indirimi
Kanada	Vergi+ETS	~55 USD/t	Yakıt+Sanayi	Hane iadesi
Singapur	Vergi	~18 USD/t	Büyük sanayii	Geçiş desteği
Japonya	ETS	~10-15 USD/t	Büyük sanayii	Enerji verimliliği
Şili	Vergi	~5 USD/t	Enerji, Büyük sanayi	Genel bütçe
Çin	ETS	~8-12 USD/t	Elektrik üretimi	Küresel anlamda düşük

Çin ETS: Dünyanın En Büyüğü

2021'de tam olarak başlatılan Çin ETS, kapsadığı emisyon hacmiyle dünyanın en büyük karbon piyasasıdır. Ancak fiyat AB ETS'ye kıyasla oldukça düşüktür.

• 2025 fiyatı: yaklaşık 60-90 CNY/tCO2e (8-12 USD)
• Kapsam: Elektrik üretimi sektörü (Faz 1); çelik, çimento, kimya eklenecek
• Metodoloji: Yoğunluk bazlı tahsisat (mutlak cap değil)
• Hedef: 2025 sonrasında diğer sektörler dahil edilecek, fiyat artışı bekleniyor

Çin ETS'nin düşük fiyatı, sanayii dekarbonizasyonu için yetersiz teşvik sağladığı eleştirilerine konu olmaktadır. Ancak kapsamının genişlemesi ve fiyatın artması durumunda küresel karbon piyasalarına etkisi büyük olacaktır.

Türkiye ETS: Hazırlık Süreci

Türkiye, AB uyum süreci ve CBAM baskısı kapsamında kendi ETS'sini oluşturmak için çalışmalar yürütmektedir.

Mevcut durum: Türkiye, AB ETS ile bağlantılı olmayan, ancak CBAM gerekliliklerine uyum sağlamayı amaçlayan ulusal emisyon ticaret sistemini 2026-2027 döneminde pilot uygulamayı hedefliyor.

Kapsam taslağı: Enerji yoğun sanayi (demir-çelik, çimento, seramik, cam, kimya) ve enerji üretimi.

CBAM bağlantısı: Türkiye ETS'nin CBAM ile bağlantısı; Türk üreticilerin CBAM sertifikası alımından muaf tutulup tutulmayacağını belirleyecektir. Bu bağlantı AB ile müzakere sürecine bağlıdır.

Zorluklar: Karbon fiyatlandırmasının Türk sanayii rekabet gücüne etkisi, tahsisat metodolojisi, gelir dağılımı.

Karbon Fiyatlandırmanın Ekonomik Etkileri

Rekabet Gücü ve Karbon Sızıntısı

Yüksek karbon fiyatı uygulayan ülkeler, düşük veya sıfır karbon maliyeti olan ülkelere karşı rekabet dezavantajı yaşayabilir. Bu risk "karbon sızıntısı" (carbon leakage) olarak tanımlanır: emisyonlar azaltılmaz, sadece coğrafi olarak yer değiştirir.

CBAM bu riski azaltmak için tasarlanmıştır. Türkiye'nin AB'ye ihraç ettiği ürünlere CBAM uygulandığında, Türk üreticilerin düşük karbon maliyetinden kaynaklanan avantajı ortadan kalkar.

Yenilik ve Yatırım Teşviki

Karbon fiyatının yüksek ve öngörülebilir olduğu ortamlarda temiz teknoloji yatırımları hızlanır. AB ETS gelirlerinin Innovation Fund aracılığıyla düşük karbon teknolojilerine aktarılması bu dinamiği güçlendirmektedir.

Sosyal Boyut

Karbon vergisi gelirinin nasıl kullanıldığı, sosyal kabul açısından kritiktir. Kanada modeli (doğrudan hane iadesi) ve İsveç modeli (vergi indirimi) bunun en başarılı örnekleridir. Türkiye'de gelir dağılımı politikası ETS tasarımının ayrılmaz bir parçası olacaktır.

Türk İhracatçı İçin Stratejik Hazırlık

CBAM ve gelecekteki Türkiye ETS göz önünde bulundurulduğunda:

1. Emisyon envanteri: ISO 14064-1 uyumlu envanter hazırlayın; CBAM raporlamasının temeli burada yatar.

2. Azaltım yatırımları: Karbon vergisi/ETS maliyeti düşünüldüğünde enerji verimliliği yatırımları daha hızlı geri öder.

3. Karbon fiyatı senaryo analizi: Farklı karbon fiyatı senaryolarında ürün maliyetinizin nasıl değişeceğini modelleyin.

4. Tedarik zinciri değerlendirmesi: CBAM kapsamındaki hammadde tedarikçilerini değerlendirin; düşük karbonlu alternatifleri araştırın.

CarbonEmit, CBAM uyum sürecinde emisyon hesaplama, raporlama ve strateji geliştirme konularında Türk ihracatçılara destek sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Karbon vergisi ile ETS arasındaki temel fark nedir? Karbon vergisinde devlet fiyatı belirler, miktarı piyasa belirler. ETS'de devlet miktarı (cap) belirler, fiyatı piyasa belirler. Fiyat belirsizliği ETS'de daha fazladır; emisyon azaltımı ise daha kesindir.

En etkin karbon fiyatı nedir? IPCC, 1.5°C uyumlu bir yolda 2030 için 135-5.500 USD/tCO2 aralığı önermektedir; gerçekçi politika bağlamında 50-200 USD aralığı yaygın kabul görür. Mevcut global ortalama çok daha düşüktür.

Türkiye ETS ne zaman başlayacak? Resmi açıklamalar 2026-2027 pilot uygulamasına işaret etmektedir; ancak nihai takvim mevzuat sürecine ve AB ile müzakerelere bağlıdır.

CBAM ödemekten kaçınabilir miyim? Yasal yollarla kaçınmak mümkün değildir; ancak gömülü emisyonunuzu azaltarak CBAM maliyetinizi düşürebilirsiniz. CBAM maliyetini düşürme stratejilerini ayrı makalemizde ele aldık.

Sonuç

Küresel karbon fiyatlandırma mekanizmaları; ETS, karbon vergisi ve CBAM gibi araçlarla giderek yaygınlaşmakta ve fiyat düzeyleri artmaktadır. Türk sanayii için bu tablo hem tehdit hem de fırsat barındırır: yüksek karbon yoğunluklu üretim giderek pahalılaşırken erken dönüşüm gerçekleştiren şirketler rekabet avantajı kazanır. CBAM'a karşı stratejik hazırlık bu dönüşümün en somut ilk adımıdır.