CBAM Benzeri Mekanizmalar: Ülke Karşılaştırması Rehberi

Karbon Sınır Düzenlemelerinde Küresel Tablo

AB'nin CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism / Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması), ithal ürünlere karbon maliyeti yükleyen ilk kapsamlı ve bağlayıcı uluslararası düzenlemedir. Ancak AB tek başına değildir.

Küresel iklim politikası tartışmalarında karbon sınır düzenlemeleri ya da benzeri mekanizmalar giderek daha fazla ülkenin gündemine girmektedir. Kimi ülkeler AB CBAM'ın doğrudan bir yansıması olan mekanizmalar tasarlarken, kimi ülkeler ticaret kanallarını farklı biçimlerde düzenlemektedir.

Bu karşılaştırma rehberinde dünya genelindeki karbon sınır mekanizmalarını inceliyor, benzerlik ve farklılıkları analiz ediyor ve Türk ihracatçılar için ne anlama geldiklerini değerlendiriyoruz.

---

AB CBAM: Referans Nokta

Karşılaştırmayı anlamlı kılmak için AB CBAM'ın temel özelliklerini hatırlatmak yerinde olacaktır:

Özellik	AB CBAM
Hukuki dayanak	AB Tüzüğü 2023/956
Yürürlük	Geçiş dönemi: Ekim 2023; Kalıcı dönem: Ocak 2026
Kapsam	Çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik, hidrojen
Hesaplama bazı	Gömülü emisyon (tCO2e/ton)
Fiyat mekanizması	AB ETS haftalık ortalama fiyatına bağlı sertifika
Mahsuplaştırma	Üçüncü ülke karbon fiyatı mahsup edilebilir
Doğrulama	Akredite bağımsız doğrulayıcı zorunlu

CBAM (SKDM) Nedir? yazısında bu mekanizmayı detaylı bulabilirsiniz.

---

İngiltere: UK CBAM

İngiltere, AB'den ayrılmasının ardından kendi ETS sistemini (UK ETS) işletmektedir. AB CBAM'a paralel olarak bir UK CBAM tasarımı da gündemdedir.

Mevcut Durum (Şubat 2026):

İngiltere hükümeti, UK CBAM'ın 2027 yılında yürürlüğe girmesini öngörmektedir. Tasarım AB CBAM'a benzer olmakla birlikte bazı farklılıklar içermektedir:

• Kapsam AB CBAM ile büyük ölçüde örtüşmekte; çelik, alüminyum, çimento, gübre ve seramik ürünler dahil edilmesi planlanmaktadır.
• UK ETS fiyatı AB ETS'den bağımsız olarak belirlenmektedir; bu iki sistem arasında fiyat farklılıkları doğurmaktadır.
• Kimyasallar sektörünün de kapsama alınması değerlendirilmektedir.

Türkiye için Anlamı:

Türkiye'nin İngiltere'ye ihracatı da bu kapsamda değerlendirilmesi gereken bir alan haline gelmektedir. AB ve UK CBAM'ın eş zamanlı uygulanması, çifte uyum yükümlülüğü anlamına gelebilir.

---

ABD: Farklı Bir Yaklaşım

ABD'de AB benzeri bir karbon sınır düzenlemesi henüz yasalaşmamıştır. Ancak bu alanda çeşitli girişimler mevcuttur:

PROVE IT Yasası: Senatoda önerilen bu yasa, ithal edilen çeşitli sanayi ürünlerinin karbon yoğunluğunun ölçülmesini ve karşılaştırılmasını öngörmektedir. CBAM gibi doğrudan bir sertifika ödeme mekanizması içermemekle birlikte, karbon yoğunluğu veri tabanı oluşturma amacı taşımaktadır.

Temiz Rekabet Yasası (Clean Competition Act - CCA) Önerisi: Bu öneride, yüksek karbon yoğunluklu ithal ürünler üzerinde gümrük vergisi benzeri bir yük uygulanması tasarlanmaktadır. Ancak Kongre'de geniş çaplı destek henüz sağlanamamıştır.

İkili Çelik ve Alüminyum Anlaşmaları: ABD, bazı ülkelerle (özellikle AB ile) çelik ve alüminyumda karbon yoğunluğuna dayalı gümrük tercihlerini içeren ikili anlaşmalar müzakere etmektedir.

Türkiye için Anlamı:

ABD'nin kapsamlı bir CBAM benzeri mekanizma yürürlüğe koyması halinde Türkiye'nin çelik ihracatı doğrudan etkilenecektir. Ancak mevcut politika belirsizliği göz önüne alındığında bu risk henüz yakın vadede somutlaşmamaktadır.

---

Kanada: Karbon Fiyatlandırma ve Sınır Düzenlemeleri

Kanada, iç karbon fiyatlandırma politikası açısından dünyanın en ileri ülkelerinden biridir. İki ayrı mekanizma işletmektedir:

Karbon Fiyatlandırma Sistemi: Emisyon yoğun ve ticarete açık (EITE) sektörler için karbon sınır uyarlaması içeren özel bir regülasyon (Output-Based Pricing System / OBPS) mevcuttur. Bu sistem, AB CBAM ile benzer bir mantıkla yerli üreticiler ve ithalatçılar arasında fırsat eşitliği sağlamayı hedeflemektedir.

Sınır Karbon Uyarlaması: Kanada, AB CBAM'a benzer bir sınır karbon uyarlaması mekanizmasını resmi politika olarak benimsememiştir; ancak OBPS'nin ithalat boyutu bu işlevi kısmen yerine getirmektedir.

---

Japonya ve Güney Kore: ETS Çerçevesinde Değerlendirmeler

Japonya:

Japonya, AB CBAM benzeri bir sınır mekanizması geliştirme konusunu aktif olarak değerlendirmektedir. 2050 karbon nötrlük hedefi doğrultusunda hazırlanan "Yeşil Dönüşüm (GX)" politika paketi, karbon sınır düzenlemelerini uzun vadeli bir araç olarak içermektedir.

Güney Kore:

Kore Cumhuriyeti, küresel ölçekte kapsamlı bir ETS işleten ülkeler arasındadır. Sınır düzenlemeleri konusundaki resmi tutumu AB CBAM'dan farklılık göstermektedir; Kore, çok taraflı müzakereler yoluyla bu sorunu çözmeyi tercih etmektedir.

---

Gelişmekte Olan Ülkeler: Savunma ve Uyum Stratejileri

AB CBAM'ın en çok eleştiri aldığı boyut, gelişmekte olan ülkelere orantısız yük bindirme riskidir.

Hindistan:

Hindistan, CBAM'ı açıkça eleştirmiş ve WTO kurallarıyla çeliştiğini savunmuştur. Özellikle çelik ihracatçısı konumundaki Hindistan, AB CBAM'ın ihracat gelirlerini doğrudan olumsuz etkileyeceğini öne sürmektedir.

Çin:

Çin, hem AB CBAM'a hem de ABD'nin olası sınır düzenlemelerine karşı çıkmaktadır. Kendi ETS sistemini (China ETS) geliştirmekte; ancak bu sistemi CBAM mahsuplaştırmasına konu edecek biçimde yapılandırıp yapılandırmayacağı belirsizliğini korumaktadır.

Rusya:

Rusya, büyük çelik ve gübre ihracatçısı konumuyla CBAM'dan en çok etkilenecek ülkeler arasındadır. Kendi karbon fiyatlandırma mekanizmasını geliştirme yoluna gitmiş olsa da metodolojik standartlar AB gereksinimleriyle uyumlu değildir.

---

Karşılaştırmalı Analiz Tablosu

Ülke/Bölge	Mekanizma	Yürürlük	Sektör Kapsamı	Fiyat Mekanizması	AB CBAM Uyumu
AB	CBAM	2026 (kalıcı)	6 sektör	ETS bağlantılı sertifika	Referans
İngiltere	UK CBAM	2027 (planlanan)	5+ sektör	UK ETS bağlantılı	Yüksek benzerlik
ABD	Yok (öneri aşama)	Belirsiz	TBD	Vergi ya da sertifika	Düşük
Kanada	OBPS	Mevcut	EITE sektörler	Üretim bazlı fiyat	Kısmi
Japonya	Değerlendirme	Uzun vadeli	TBD	TBD	Potansiyel
Güney Kore	K-ETS	Mevcut	ETS sektörleri	Tahsisat ticareti	Dolaylı
Hindistan	Yok	Tartışmalı	—	—	Muhalif
Çin	China ETS	Mevcut	Elektrik ağırlıklı	Tahsisat ticareti	Kısmi

---

Türkiye İçin Çok Taraflı CBAM Etkisi

Türkiye'nin ihracat profilini bu tabloya yansıtıldığında şu tablo ortaya çıkmaktadır:

• AB CBAM: Hemen şimdi geçerli, en büyük öncelik. Türkiye'nin 2025 itibarıyla AB'ye 7+ milyar EUR çelik ihracatı bu kapsamda değerlendirilmektedir.
• UK CBAM: 2027'de devreye girmesi planlanıyor. İngiltere Türkiye'nin ikinci büyük ihracat pazarı arasında yer almaktadır.
• ABD: Henüz netleşmemiş olmakla birlikte Türkiye'nin ABD'ye çelik ihracatı halihazırda çeşitli gümrük engellerine tabidir.

Bu çok katmanlı uyum yükü, Türk ihracatçılar için karbon yönetim kapasitesinin önemini artırmaktadır.

---

WTO Boyutu: CBAM Benzeri Mekanizmaların Küresel Ticaret Hukukuyla İlişkisi

Karbon sınır mekanizmalarının WTO (Dünya Ticaret Örgütü) kurallarıyla uyumu tartışmalı bir konudur.

Destekleyici Argümanlar:

• GATT XX(b) maddesi "insan, hayvan veya bitki sağlığının korunması" için istisnalara izin vermektedir.
• GATT XX(g) maddesi "tükenebilir doğal kaynakların korunması" için istisna tanımaktadır.
• İklim krizi bu istisnaların uygulanmasına zemin hazırlamaktadır.

Eleştiriler:

• Ayrımcılık yasağı: WTO kuralları ülkeler arasında keyfi ayrım yapılmasını yasaklar.
• Ulusal muamele ilkesi: İthal ürünlere yerel üreticiden daha ağır yük getirilmesi sorun yaratabilir.
• Şeffaflık gereklilikleri: Metodoloji ve fiyatlandırmanın şeffaf ve öngörülebilir olması beklenir.

AB, CBAM'ı bu çerçevede savunabilir olduğunu ileri sürmektedir. Ancak olası WTO ihtilafları hâlâ gündemdedir.

---

Sıkça Sorulan Sorular

AB CBAM'ın küresel bir standart haline gelmesi mümkün mü?

Mümkün olmakla birlikte zaman alacaktır. İngiltere, Japonya ve bazı diğer ülkelerin CBAM benzeri mekanizmalar benimsemesi, AB modelinin küresel bir referans haline geldiğine işaret etmektedir. Ancak tam standartlaşma için çok taraflı müzakereler gereklidir.

Türkiye hem AB hem UK CBAM'a tabi olursa iki kez mi ödeme yapacak?

Her ülkeye ihraç edilen ürün için o ülkenin mekanizması uygulanır. Aynı ürünün hem AB'ye hem de İngiltere'ye ihracatı söz konusuysa her iki sistemde de ayrı yükümlülük doğar. Bu durum uyum maliyetini artırmaktadır.

Karbon sınır mekanizmaları tarife olmaktan farkı nedir?

Klasik gümrük tarifeleri fiyat ya da ağırlık bazlıdır. Karbon sınır mekanizmaları ise üretim sürecindeki karbon yoğunluğuna dayanır. Ürünün düşük karbon yoğunluğuyla üretilmesi halinde yük azalır; bu durum klasik tariffelerden temel farkını oluşturmaktadır.

WTO'da CBAM'a karşı ihtilaf açılabilir mi?

Teorik olarak evet. Hindistan ve Çin bu yönde açıklamalar yapmıştır. Ancak ihtilaf süreçleri uzun ve belirsiz olmakta; kısa vadede CBAM'ı durduracak bir mekanizma görünmemektedir.

---

Sonuç

AB CBAM, küresel bir karbon sınır düzenlemeleri dalgasının öncüsüdür. İngiltere, ABD ve diğer büyük ekonomilerin benzer mekanizmalara yönelmesi, bu trendin kalıcı olduğunu göstermektedir.

Türk ihracatçılar için en acil öncelik AB CBAM uyumunu sağlamaktır. Ancak orta vadede UK CBAM ve diğer olası mekanizmalara da hazırlıklı olmak, uzun vadeli rekabetçilik açısından kritik önem taşımaktadır.

CBAM uyum sürecinizi etkili bir şekilde yönetmek için CarbonEmit CBAM platformunu inceleyebilirsiniz.