Plastik Kirliliği ve Endüstriyel Çözümler: Kapsamlı Analiz

Yılda 400 milyon ton üzerinde üretilen plastik, modern ekonominin vazgeçilmez malzemesi haline gelmiştir. Ancak bu üretimin yalnızca %10-15'i geri dönüştürülmekte; geri kalanı çöplüklere, doğaya veya yakma tesislerine gitmektedir. Okyanuslarımızdaki 150 milyonluk plastik birikimi, insanların ve hayvanların vücutlarında bulunan mikro plastikler ve toplam plastik kaynaklı karbon emisyonları; plastik kirliliğini çağımızın en acil çevresel sorunlarından biri haline getirmektedir. Bu rehber, plastik kirliliğini tüm boyutlarıyla ele alarak endüstriyel çözümleri kapsamlı biçimde incelemektedir.

Plastik Kirliliğinin Boyutları

Üretim ve Tüketim Verileri

Küresel plastik üretimi 1950'den bu yana üstel büyüme göstermiştir: 1950'de yılda 2 milyon ton olan üretim, 2022'de 400 milyon tonun üzerine çıkmıştır. Bu plastiğin yaklaşık %40'ı tek kullanımlık ambalaj ürünleridir.

Türkiye'de yıllık plastik tüketimi kişi başına 40 kilograma yaklaşmaktadır; ambalaj sektörü toplam plastik tüketiminin en büyük payını oluşturmaktadır.

Çevresel Etkileri

Okyanus kirliliği: Her yıl 8-12 milyon ton plastik denizlere ulaşmaktadır. Okyanuslardaki plastik birikimi, deniz ekosistemlerini, besin zincirini ve balıkçılık ekonomisini tehdit etmektedir.

Mikro plastikler: Parçalanan plastiklerin oluşturduğu 5 mm'den küçük partiküller, içme sularına, gıdalara, havaya ve nihayet insan vücuduna sızmaktadır. WHO, mikro plastiklerin insan sağlığı üzerindeki uzun vadeli etkilerini araştırmaktadır.

Karbon emisyonları: Plastik üretimi, büyük ölçüde petrokimya kaynaklarına dayandığından önemli miktarda Scope 3 emisyon yaratmaktadır. 2019 yılında plastik yaşam döngüsü kaynaklı emisyonlar 850 milyon ton CO2e'ye ulaşmıştır.

Toprak kirliliği: Tarımsal filmlerin tarlalarda birikmesi ve plastik poşetlerin rüzgarla yayılması ciddi toprak kirliliğine yol açmaktadır.

AB Plastik Düzenlemeleri

Avrupa Birliği, plastik kirliliğiyle mücadelede dünya genelinde en kapsamlı yasal çerçeveyi oluşturmaktadır.

Tek Kullanımlık Plastik Direktifi (SUPD)

2021 yılında yürürlüğe giren direktif; pamuklama kulakları, çatal-bıçak-kaşık, tabaklar, pipetler, karıştırıcılar ve balon çubukları gibi plastik ürünlerin piyasaya arzını yasaklamıştır.

Ambalaj ve Ambalaj Atığı Tüzüğü (PPWR)

2024 yılında güncellenen tüzük, 2030 ve 2040 yılları için ambalaj geri dönüşüm hedefleri belirlemektedir. Tüm ambalajların geri dönüştürülebilir olması ve geri dönüştürülmüş içerik oranlarının artırılması zorunlu hale gelmektedir.

Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (EPR)

AB direktifleri, plastik ambalaj üreticilerini ve ithalatçılarını ürünlerinin atık yönetimini finanse etmekle yükümlü kılmaktadır.

Plastik Geri Dönüşümünün Zorlukları

Plastik geri dönüşüm oranlarının neden bu kadar düşük kaldığını anlamak için teknolojik, ekonomik ve altyapısal zorlukları birlikte değerlendirmek gerekir.

Plastik Karmaşıklığı

Ambalaj ürünleri çoğunlukla birden fazla plastik türünden oluşmaktadır (multi-layer packaging). Bu kombinasyonlar geri dönüşüm sürecinde ayrıştırılamadığından geri dönüşüm ekonomisi açısından değersizdir.

Ekonomik Fizibilite

Birincil (virgin) plastik fiyatları, geri dönüştürülmüş plastiğin üretim maliyetlerinin altında seyrettiğinde geri dönüştürülmüş plastik talebi düşmektedir. Ham petrol fiyatları bu dengeyi doğrudan etkilemektedir.

Gıda Kirliliği

Özellikle gıda ambalajlarındaki artık kirlilik, mekanik geri dönüşümü güçleştirmektedir.

Altyapı Eksiklikleri

Türkiye başta olmak üzere gelişmekte olan ülkelerde etkin atık ayrıştırma ve toplama altyapısı yetersizliği, geri dönüşüm oranlarını kısıtlamaktadır.

Endüstriyel Çözümler

Mekanik Geri Dönüşüm

Plastiğin temizlenerek küçük parçalara ayrıştırılması ve yeniden hammadde olarak işlenmesi. En yaygın ve en düşük maliyetli yöntemdir; ancak her geri dönüşüm döngüsünde malzeme kalitesi düşmektedir (downcycling riski).

Kimyasal Geri Dönüşüm

Plastiği monomer veya hidrokarbon bileşenlerine ayıran kimyasal süreçler; mekanik geri dönüşümün yetersiz kaldığı karışık ve kirli plastikler için uygulanabilir. Piroliz ve solvoliz bu yöntemlerin başlıcalarıdır. Ancak enerji tüketimi yüksektir ve ölçeklenme henüz sınırlıdır.

Biyoplastikler

Biyobazlı plastikler (şeker kamışı, mısır nişastası gibi bitkisel kaynaklardan üretilen) ve/veya biyobozunur plastikler, petrokimya bazlı plastiğe alternatif sunmaktadır. Ancak dikkatli bir LCA analizi yapılmadan "biyoplastik eşittir çevre dostu" çıkarımı yanıltıcı olabilir.

Biyoplastiklerle ilgili dikkat edilmesi gerekenler:

• Biyobazlı olmak otomatik olarak biyobozunur anlamına gelmez
• Biyobozunur plastikler çoğunlukla sanayi tipi kompostlama koşulları gerektirir, evde veya doğada bozunmaz
• Tarım arazisi kullanımı ve gübre ihtiyacı yeni çevresel yükler yaratır

Plastik Tasarımda Döngüsellik

Ürün tasarım aşamasında geri dönüştürülebilirliği merkeze almak en sürdürülebilir çözümdür:

• Tek malzeme ambalaj tasarımı (mono-material)
• Kolay ayrıştırılabilen katmanlı yapılar
• Geri dönüştürülmüş içerik oranı artışı
• Paket boyutunun minimize edilmesi

İçerik Azaltma ve Yeniden Kullanım

Döngüsel ekonomi hiyerarşisinin üst basamaklarında yer alan bu yaklaşımlar, plastik tüketimini kaynağında azaltmaktadır:

• Dolum istasyonları ve depozito sistemleri
• Ağırlık azaltılmış ambalaj tasarımı
• Toplu satış sistemleri (bulk dispensing)

ESRS E5 Kapsamında Plastik Raporlaması

CSRD kapsamındaki şirketler, ESRS E5 kaynak kullanımı standardı kapsamında plastik kullanımı ve atık yönetimini raporlamak durumundadır. Bu kapsama giren temel veriler:

• Kullanılan toplam plastik miktarı (ton)
• Geri dönüştürülmüş plastik içerik oranı
• Tek kullanımlık plastik azaltım hedefleri ve ilerleme
• Plastik ambalajın geri dönüşüme uygunluk oranı
• Plastik atık bertaraf yöntemleri

BM Küresel Plastik Anlaşması

Birleşmiş Milletler, 2022 yılında küresel plastik kirliliğine son verecek yasal bağlayıcı bir anlaşma müzakere etmeye başlamıştır. 2024-2025 yıllarında sonuçlandırılması hedeflenen bu anlaşma; plastik üretimi azaltımından kimyasal bileşen şeffaflığına, genişletilmiş üretici sorumluluğuna kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.

Bu anlaşma, küresel plastik ekonomisini köklü biçimde etkileme potansiyeline sahiptir.

Türkiye'nin Plastik Kirliliği Mücadelesi

Türkiye, hem bir plastik üretim merkezi hem de önemli bir plastik tüketicisidir. 2024 yılı itibarıyla AB'nin tek kullanımlık plastik yasaklarına kademeli uyum süreci devam etmektedir. Ambalaj atığı direktifine uyum kapsamında üreticilerin geri dönüşüm katkı payı ödemeleri sistemi yaygınlaşmaktadır.

Plastik geri dönüşüm sektörü Türkiye'de gelişmekte olup ihracat için önemli bir sektör oluşturmaktadır. Ancak gayri resmi toplayıcı ekonomisine bağımlılık sistematik bir atık yönetim altyapısının gelişimini sınırlamaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Biyobozunur plastik gerçekten çevre dostu mudur? Koşullara bağlıdır. Sanayi tipi kompostlama tesislerinde doğru koşullarda biyobozunur; ancak çoğu biyobozunur plastik denizde veya toprağa atıldığında standart plastikten çok farklı davranmaz.

Plastik geri dönüşümde Türkiye'nin durumu nedir? Türkiye ambalaj plastik atığı geri dönüşümünde %40'lara yakın oran yakalamış olsa da bu rakamın önemli bir kısmı kayıt dışı sektörden kaynaklanmaktadır. Sistematik altyapı gelişimi devam etmektedir.

Şirketler plastik kullanımını azaltmak için ne yapabilir? Ambalaj ağırlığı azaltma, geri dönüştürülmüş içerik artışı, dolum sistemleri geliştirme ve tedarikçilerden mono-materyal ambalaj talep etme en etkili başlangıç adımlarıdır.

Plastik karbon ayak izi nasıl hesaplanır? LCA metodolojisi kullanılarak hammadde çıkarımından ürün sonuna kadar tüm aşamalardaki sera gazı emisyonları hesaplanır. Kullanılan plastik türü, içerik oranı ve bertaraf yöntemi bu hesabı önemli ölçüde etkiler.

Sonuç

Plastik kirliliği, tek bir çözüme indirgenemeyen sistemik bir sorundur. Regülasyon, tüketici davranışı, ürün tasarımı ve geri dönüşüm altyapısı bir arada değiştiğinde gerçek ilerleme kaydedilebilir. Bu dönüşümde en kritik aktör; ürün tasarımını, ambalajı ve tedarik zincirini kontrol eden üretici şirketlerdir.

CarbonEmit, plastik kullanımı envanter hesaplama, ESRS E5 uyumluluk hazırlığı ve ambalaj döngüselliği stratejileri konularında danışmanlık sunmaktadır. carbonemit.com üzerinden bize ulaşın.

---

İlgili Makaleler:

• Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi LCA
• ESRS E5 Kaynak Kullanımı ve Döngüsel Ekonomi
• Çevresel Ürün Beyanı EPD ve ISO 14025
• Scope 1, 2 ve 3 Emisyonlar Nedir?