ESRS E5 Kaynak Kullanımı ve Döngüsel Ekonomi Raporlama

Doğrusal ekonomi modelinin (al-üret-kullan-at) sürdürülemezliği giderek daha açık biçimde ortaya çıkmaktadır. ESRS E5, CSRD kapsamındaki şirketlerin kaynak kullanım verimliliğini, atık yönetimini ve döngüsel ekonomi ilkelerine uyumunu raporlamasını gerektirmektedir. Bu standart, hem çevresel performansı ölçümleme hem de kaynak kıtlığı risklerini değerlendirme açısından kritik bir çerçeve sunmaktadır. Bu rehber, ESRS E5'in tüm gereksinimlerini ve pratik uygulama yollarını ele almaktadır.

ESRS E5'in Odak Noktaları

ESRS E5, iki temel konuda şeffaflık talep etmektedir:

Kaynak çıkarımı üzerindeki baskılar: Hammadde, su ve enerji gibi doğal kaynakların tüketiminden kaynaklanan çevresel baskılar.

Kaynak kullanımı ve atık: Ürünlerin yaşam döngüsü boyunca ne kadar uzun süre ekonomide kaldığı, atık oluşum miktarları ve bertaraf yöntemleri.

Bu iki odak, döngüsel ekonominin temel ilkeleriyle örtüşmektedir: daha az kaynak kullan, daha uzun kullan, kapalı döngüde geri kazandır.

ESRS E5 Raporlama Yapısı

Politikalar ve Taahhütler

Şirketin döngüsel ekonomi politikası, sürdürülebilir tedarik taahhütleri ve atık yönetim politikaları raporlanır. AB Döngüsel Ekonomi Eylem Planı ve genişletilmiş üretici sorumluluğu (EPR) uygulamalarına atıflar bu bölümde yer alır.

Eylemler ve Kaynaklar

Kaynak verimliliği artışı, ürün ömrü uzatma, geri dönüşüm ve yeniden üretim gibi döngüsel ekonomi aksiyonları açıklanır.

Kaynak Girişi

Raporlanması gereken kaynak giriş verileri şunlardır:

• Toplam malzeme tüketimi (metrik ton)
• Birincil (virgin) malzeme kullanımı oranı
• İkincil (geri dönüştürülmüş) malzeme kullanımı oranı
• Kritik hammaddelere bağımlılık
• Yenilenebilir biyobazlı malzeme kullanımı

Kaynak Çıkışı

Ürünlerin ve malzemelerin döngü sonrası durumunu açıklayan veriler:

• Ürünlerin yeniden kullanım, yeniden üretim veya geri dönüşüm için tasarlanma oranı
• "Tasarımla yeniden kullanılabilirlik" özellikleri

Atıklar

En kapsamlı nicel veri kümesi atıklar bölümünde yer almaktadır:

• Toplam atık miktarı (ton)
• Tehlikeli ve tehlikesiz atık ayrımı
• Atık bertaraf yöntemlerine göre dağılım (geri dönüşüm, enerji geri kazanımı, düzenli depolama, yakma)
• Değer zinciri atıkları (Scope 3 benzeri)

LCA ve ESRS E5 Entegrasyonu

Yaşam döngüsü değerlendirmesi (LCA), ESRS E5 raporlamasının metodolojik temelini oluşturabilecek en güçlü araçtır. ISO 14040 ve ISO 14044 standartlarına uygun LCA çalışmaları şu bilgileri sağlar:

• Hammadde çıkarımından ürün sonuna kadar kaynak tüketimi
• Atık oluşumu ve çevresel etkileri
• Malzeme verimliliği seçeneklerinin karşılaştırmalı analizi
• Döngüsel senaryolar (geri dönüşüm oranı artışının çevresel etkisi)

Çevresel Ürün Beyanları (EPD) hazırlayan şirketler, bu çalışmaların ESRS E5 için de kullanılabilecek veri altyapısını oluşturduğunun farkında olmalıdır.

Döngüsel Ekonomi İş Modeli Unsurları

ESRS E5 yalnızca mevcut durumu değil, şirketin döngüsel ekonomiye geçiş stratejisini de raporlamayı kapsamaktadır.

Ürün Tasarımı Yaklaşımları

• Onarım kolaylığı için tasarım (design for repair)
• Yeniden kullanım için tasarım (design for reuse)
• Geri dönüşüm için tasarım (design for recycling)
• Ürün olarak hizmet modelleri (product-as-a-service)

Döngüsel İş Modelleri

• Ürün-hizmet sistemleri (kiralama, paylaşım)
• Geri alma ve yeniden üretim programları
• Tedarik zincirinde ikincil hammadde kullanımı
• Endüstriyel simbiyoz (bir fabrikanın atığının diğerinin girdisi olması)

Kritik Hammaddeler

AB Kritik Hammadde Listesi'ndeki (lithyum, kobalt, nadir toprak elementleri vb.) maddelere bağımlılığın raporlanması özellikle önem kazanmaktadır. Tedarik güvenliği ve döngüsel alternatifler bu bağlamda değerlendirilir.

Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (EPR)

Ambalaj, elektronik ve pil atıkları gibi ürün kategorileri için AB'de yaygınlaşan genişletilmiş üretici sorumluluğu (Extended Producer Responsibility - EPR) sistemleri, ESRS E5 raporlamasıyla doğrudan bağlantılıdır. EPR yükümlülükleri, atık yönetim verilerinin düzenli toplanmasını zaten zorunlu kılmaktadır.

Atık Hiyerarşisi ve Raporlama

Atık raporlamasında AB atık çerçeve direktifi ile uyumlu hiyerarşi esas alınır:

1. Önleme (en üst öncelik)
2. Yeniden kullanım hazırlama
3. Geri dönüşüm
4. Diğer geri kazanım (enerji geri kazanımı dahil)
5. Bertaraf (düzenli depolama) - son çare

ESRS E5, şirketlerin atığının hangi aşamada ne kadar bertaraf edildiğini açıkça raporlamasını gerektirmektedir. Düzenli depolama oranının yüksekliği önemli bir risk göstergesi olarak değerlendirilir.

Değer Zinciri Boyutları

ESRS E5, yalnızca kendi operasyonları değil değer zincirini de kapsamaktadır. Bu özellikle şu konuları içerir:

• Satılan ürünlerin kullanım sonrası atık miktarı (post-consumer waste)
• Ambalaj malzemeleri kaynaklı atıklar
• Tedarikçi kaynaklı atıklar
• Müşteri iade ve ürün ömrü sonu yönetimi

Plastik Raporlaması

AB Tek Kullanımlık Plastik Direktifi ve plastik ambalaj hedefleri bağlamında ESRS E5 kapsamında plastik kullanımı özellikle takip edilmektedir:

• Kullanılan toplam plastik miktarı
• Geri dönüştürülmüş plastik içeriği oranı
• Tek kullanımlık plastik kullanımının azaltılması
• Plastik ambalajın geri dönüşüme uygunluğu

ESRS E5 ve Karbon Etkisi İlişkisi

Döngüsel ekonomi ile karbon ayak izi azaltımı arasında güçlü bir ilişki mevcuttur. Hammadde üretiminden kaynaklanan Scope 3 emisyonlar (Kategori 1: satın alınan mal ve hizmetler), döngüsel malzeme kullanımıyla azaltılabilir. İkincil hammadde kullanımı ve ürün ömrü uzatma, hem ESRS E5 hem de ESRS E1 iklim hedefleriyle uyumlu stratejiler üretmektedir.

Sektöre Özel Örnekler

Tekstil Sektörü

Tekstil ve moda sektörü, ESRS E5 açısından yüksek önemlilik taşımaktadır. Raporlama öncelikleri:

• İkincil elyaf kullanım oranı
• Ürün iade ve yeniden satış programları
• Doğaya giren mikro plastik miktarı
• Atık tekstilin geri dönüşüm oranı

Elektronik Sektörü

• Geri dönüştürülmüş hammadde içeriği (kritik mineraller)
• Ürün yeniden üretim (remanufacturing) oranı
• WEEE (Elektrikli ve Elektronik Atıklar) direktifi uyum verileri

İnşaat Sektörü

• Geri dönüştürülmüş yapı malzemeleri kullanım oranı
• Bina yıkım atık geri dönüşümü
• Modüler tasarım ve bileşen yeniden kullanımı

Sıkça Sorulan Sorular

ESRS E5 hangi şirketler için önemlilik taşır? İmalat, tüketim malları, ambalaj, tekstil, elektronik, inşaat ve madencilik sektörlerindeki şirketler için yüksek olasılıkla önemlilik taşır. Saf hizmet şirketleri için daha düşük olabilir.

Atık verileri nasıl toplanır? Tesis bazlı atık yöneticilerinden gelen ağırlık kayıtları, atık bertaraf firmalarından gelen belgeler ve faturalar temel veri kaynaklarıdır.

"Döngüsel içerik oranı" nasıl hesaplanır? Toplam malzeme kullanımı içinde geri dönüştürülmüş, yeniden kullanılmış veya biyobazlı malzemelerin ağırlık yüzdesi olarak hesaplanır.

Tedarik zinciri atık verileri toplanamıyorsa ne yapılmalı? Sektörel ortalama veriler ve harcama bazlı tahminler başlangıç aşamasında kullanılabilir; ancak veri toplama kapasitesinin kademeli olarak artırılması gereklidir.

Ürün ömrü uzatma programları ESRS E5'te nasıl raporlanır? Geri alma miktarları, yeniden üretim oranları ve onarım hizmeti yoluyla uzatılan ürün ömrü istatistikleri bu kapsamda raporlanabilir.

Sonuç

ESRS E5, döngüsel ekonomiye geçişin kurumsal raporlama boyutunu tanımlamaktadır. Bu standart, şirketleri kaynak verimliliğini sistemik biçimde ölçmeye ve iyileştirmeye teşvik etmekte; aynı zamanda ürün tasarımından atık yönetimine kadar tüm değer zincirini kapsayan bütünleşik bir çevre yönetim yaklaşımını zorunlu kılmaktadır.

CarbonEmit, ESRS E5 uyumluluğu için atık envanteri, malzeme akışı analizi ve döngüsel ekonomi strateji geliştirme konularında destek sunmaktadır. Daha fazla bilgi için carbonemit.com adresimizi ziyaret edin.

---

İlgili Makaleler:

• Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi LCA
• Çevresel Ürün Beyanı EPD ve ISO 14025
• CSRD Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi
• Scope 1, 2 ve 3 Emisyonlar Nedir?