Demiryolu Taşımacılığında Emisyon Hesaplama: ISO 14083 Rehberi

Demiryolu Taşımacılığı ve Karbon Emisyonları

Demiryolu taşımacılığı, tüm ulaşım modları arasında en düşük karbon yoğunluğuna sahip kara taşımacılığı türüdür. Ton-km başına emisyon değerleri karayolunun yaklaşık 5-7 kat altındadır. Ancak bu avantaj, enerji kaynağına, hat elektrifikasyonuna, yük kapasitesine ve operasyonel verimliliğe bağlı olarak önemli farklılıklar gösterir.

ISO 14083 standardı, demiryolu taşımacılığı dahil tüm taşımacılık modlarında sera gazı emisyonlarının hesaplanması için uluslararası bir çerçeve sunar. Bu rehberde, demiryolu taşımacılığına özgü emisyon hesaplama yaklaşımlarını detaylı olarak ele alıyoruz.

---

Demiryolu Emisyonlarının Kaynakları

Doğrudan Emisyonlar (Tank-to-Wheel / Baca Emisyonları)

Kaynak	Enerji Türü	Emisyon Mekanizması
Dizel lokomotif	Motorin	Yakıt yanması
Elektrikli lokomotif	Elektrik	Dolaylı (şebeke emisyon faktörü)
Hibrit lokomotif	Dizel + Elektrik	Karışık
Manevra lokomotifleri	Genellikle dizel	Yakıt yanması

Dolaylı Emisyonlar (Well-to-Tank / Yukarı Akış)

• Dizel yakıt üretimi ve dağıtımı
• Elektrik üretimi (şebeke emisyon faktörü)
• Yenilenebilir enerji sertifikaları (varsa)

Altyapı Emisyonları

• Hat yapımı ve bakımı
• İstasyon ve terminal operasyonları
• Sinyalizasyon ve elektrifikasyon altyapısı
• Vagon ve lokomotif üretimi (yaşam döngüsü perspektifi)

---

ISO 14083 ile Demiryolu Emisyon Hesaplama

Hesaplama Yaklaşımları

ISO 14083 standardı kapsamında demiryolu emisyon hesaplaması üç farklı düzeyde yapılabilir:

Düzey	Veri Türü	Doğruluk	Zorluk
Birincil veri	Gerçek yakıt/enerji tüketimi	En yüksek	Veri toplama gerektirir
İkincil veri	Operatör ortalamaları	Orta	Operatör verisi gerekir
Varsayılan değerler	Standart emisyon faktörleri	Temel	Kolay uygulanır

Fonksiyonel Birim

Demiryolu taşımacılığında kullanılan fonksiyonel birimler:

• Ton-km (tkm): Yük taşımacılığı için standart birim
• Yolcu-km (pkm): Yolcu taşımacılığı için standart birim
• Tren-km: Tren operasyonunu temsil eder
• Brüt ton-km: Tren ağırlığı dahil toplam taşınan kütle

Hesaplama Formülü

Temel formül:

Emisyon (kgCO2e) = Enerji Tüketimi x Emisyon Faktörü

Yük taşımacılığında:

Spesifik Emisyon (gCO2e/tkm) = Toplam Emisyon / (Yük Miktarı x Mesafe)

Emisyon Faktörleri

Dizel tren emisyon faktörleri:

Parametre	Değer	Birim
Yakıt emisyon faktörü (TTW)	2,67	kgCO2/L dizel
Yakıt emisyon faktörü (WTW)	3,24	kgCO2e/L dizel (üretim dahil)
Tipik yakıt tüketimi (yük)	3-6	L/1000 tkm
Tipik yakıt tüketimi (yolcu)	20-50	L/1000 pkm

Elektrikli tren emisyon faktörleri:

Elektrikli trenlerin emisyonu, şebeke emisyon faktörüne doğrudan bağlıdır:

Ülke/Bölge	Şebeke Emisyon Faktörü (gCO2/kWh)	Tren Emisyon Etkisi
Türkiye	~400	Orta düzey
Almanya	~350	Orta düzey
Fransa	~55	Çok düşük (nükleer)
İsveç	~10	Neredeyse sıfır
Polonya	~700	Yüksek (kömür)

---

Demiryolu Taşımacılığının Karbon Avantajı

Modlar Arası Karşılaştırma

Taşımacılık Modu	Emisyon (gCO2e/tkm)	Oran (Demiryolu = 1)
Demiryolu (elektrikli)	5-15	1
Demiryolu (dizel)	15-30	2-3
Karayolu (kamyon)	60-150	6-15
Hava kargo	500-1000	50-100
Deniz (konteyner)	3-8	0,3-0,8

Bu karşılaştırma, karayolu taşımacılığı emisyonları ile demiryolu arasındaki farkı açıkça ortaya koymaktadır. Deniz taşımacılığı ise ton-km bazında en düşük emisyon değerlerine sahiptir.

Demiryolu Avantajının Kaynakları

1. Düşük yuvarlanma direnci: Çelik tekerlek-ray kontağı, lastik-asfalt kontağından çok daha verimli
2. Aerodinamik verimlilik: Uzun tren formasyonlarında birim başına hava direnci düşük
3. Yüksek yük kapasitesi: Tek bir yük treni 50-100 kamyonun yükünü taşıyabilir
4. Rejeneratif frenleme: Elektrikli trenlerde frenleme enerjisinin geri kazanımı
5. Elektrifikasyon: Yenilenebilir enerji ile neredeyse sıfır emisyon potansiyeli

---

Emisyon Hesaplama Örneği

Senaryo: İstanbul - Ankara Yük Taşımacılığı

Veriler:

• Mesafe: 530 km
• Yük: 800 ton (20 vagon, tam kapasite)
• Çekiş: Elektrikli lokomotif
• Enerji tüketimi: 22 kWh/1000 tkm (brüt)

Hesaplama:

1. Toplam tkm = 800 ton x 530 km = 424.000 tkm
2. Enerji tüketimi = 424.000 x 22/1000 = 9.328 kWh
3. Emisyon (Türkiye şebekesi, ~400 gCO2/kWh) = 9.328 x 400/1000 = 3.731 kgCO2e
4. Spesifik emisyon = 3.731.000 / 424.000 = 8,8 gCO2e/tkm

Karayolu alternatifi karşılaştırması:

• Aynı yükü 40 kamyon taşır (20 ton/kamyon)
• Ortalama emisyon: 80 gCO2e/tkm
• Toplam emisyon: 424.000 x 80/1000 = 33.920 kgCO2e
• Demiryolu ile tasarruf: 30.189 kgCO2e (%89)

---

Türkiye'de Demiryolu Emisyon Profili

Mevcut Altyapı

Parametre	Değer
Toplam hat uzunluğu	~12.800 km
Elektrikli hat oranı	~%35
YHT hat uzunluğu	~1.200 km
Yük taşıma payı (modal)	~%4
Yolcu taşıma payı (modal)	~%2

Elektrifikasyon Potansiyeli

Türkiye'de demiryolu elektrifikasyonu genişletildiğinde:

• Dizel hatların elektrikli hale dönüştürülmesi emisyonları %40-70 azaltabilir
• Yenilenebilir enerji payı artışı ile ek azaltım sağlanabilir
• Yük taşımacılığında modal kayma (karayolundan demiryoluna) en büyük emisyon azaltım potansiyelini sunar

---

Emisyon Azaltım Stratejileri

Operasyonel Stratejiler

1. Tren uzunluğu optimizasyonu: Daha uzun trenler, birim başına emisyonu düşürür
2. Kapasite kullanımı artışı: Boş vagon oranının azaltılması
3. Eko-sürüş teknikleri: Enerji verimli sürüş profili
4. Rejeneratif frenleme optimizasyonu: Geri kazanılan enerjinin maksimizasyonu
5. Tren zamanlaması: Pik dışı saatlerde operasyon (enerji verimliliği)

Teknolojik Stratejiler

Teknoloji	Emisyon Azaltım Potansiyeli	Durum
Elektrifikasyon	%40-70	Yaygınlaşıyor
Hidrojen lokomotif	%80-100 (WTT bağlı)	Pilot projeler
Batarya-elektrikli	%50-90	Geliştirme aşaması
Biyodizel	%20-80 (kaynak bağlı)	Sınırlı kullanım
Aerodinamik iyileştirme	%5-10	Uygulanıyor

Modal Kayma

Multimodal taşımacılık stratejileri ile karayolundan demiryoluna yük aktarımı, sektörel emisyonlarda en büyük azaltım potansiyelini sunar:

• Avrupa Birliği hedefi: 2030'a kadar karayolu yük taşımacılığının %30'unun demiryoluna kaydırılması
• Türkiye hedefi: Demiryolu yük taşımacılığı payının artırılması

---

Raporlama ve Sertifikasyon

Emisyon Raporlama Çerçeveleri

Çerçeve	Demiryolu Kapsamı
ISO 14083	Standart hesaplama metodolojisi
GHG Protokolü	Scope 1-3 sınıflandırması
EcoTransIT	Uluslararası taşımacılık emisyon aracı
SmartWay	ABD taşımacılık verimlilik programı
GLEC Framework	Küresel lojistik emisyon çerçevesi

Demiryolu Sektörü Taahhütleri

• UIC (Uluslararası Demiryolları Birliği): 2050'ye kadar net sıfır hedefi
• AB Yeşil Mutabakat: Demiryolu yatırımlarının artırılması
• Avrupa Demiryolu Yılı (2021): Modal kayma teşviki

---

Sonuç

Demiryolu taşımacılığı, düşük karbon yoğunluğu ile iklim hedeflerine ulaşmada stratejik bir ulaşım modudur. ISO 14083 standardı kapsamında demiryolu emisyonlarının doğru hesaplanması, modal karşılaştırmaların bilimsel temelde yapılmasını ve azaltım fırsatlarının belirlenmesini sağlar.

Elektrifikasyon, kapasite artışı ve modal kayma stratejileri birlikte değerlendirildiğinde, demiryolu taşımacılığı hem emisyon azaltımı hem de lojistik verimlilik açısından güçlü bir potansiyel sunmaktadır.

---

CarbonEmit ile Taşımacılık Emisyon Danışmanlığı

Demiryolu ve multimodal taşımacılıkta emisyon hesaplama, ISO 14083 uyum değerlendirmesi ve karbon azaltım stratejileri için CarbonEmit ile iletişime geçin. Lojistik karbon ayak izi yönetimi için carbonemit.com adresini ziyaret edin.