Biyoçeşitlilik ve TNFD Raporlama: Doğa İlişkili Risk Rehberi

Doğayla ilgili finansal riskler, yatırımcı gündeminin en hızlı yükselen konuları arasında yer almaktadır. Biyoçeşitlilik kaybı ve ekosistem bozulması; gıda güvenliğinden hammadde arzına, sigorta risklerinden regülasyon yaptırımlarına kadar geniş bir spektrumda iş dünyasını doğrudan etkilemektedir. Doğayla İlgili Finansal Açıklamalar Görev Gücü (Taskforce on Nature-related Financial Disclosures - TNFD), 2023 yılında bu riskleri yönetmek ve raporlamak için kapsamlı bir çerçeve yayımlamıştır. Bu rehber, TNFD çerçevesini ve kurumsal uygulamasını ayrıntılı olarak ele almaktadır.

TNFD Nedir?

TNFD, 2021 yılında iklim riski raporlaması için oluşturulan TCFD'nin (Task Force on Climate-related Financial Disclosures) doğa risklerine odaklanan muadilidir. BM, IMF ve büyük küresel finansal kuruluşların desteğiyle oluşturulan TNFD, Eylül 2023'te v1.0 çerçevesini yayımlamıştır.

TNFD'nin temel amacı şudur: Şirketlerin ve finansal kurumların doğayla ilişkili bağımlılıklarını, etkilerini, risklerini ve fırsatlarını tutarlı, karşılaştırılabilir biçimde açıklamasına olanak tanıyan bir çerçeve oluşturmak.

TNFD çerçevesi gönüllü bir başlangıç noktası olarak konumlandırılmış olsa da ESRS E4 ile metodolojik uyumu, CSRD kapsamındaki şirketler için pratik bir hazırlık aracına dönüştürmektedir.

Doğayla İlgili Riskler: Neden Önemlidir?

Dünya Ekonomik Forumu'nun 2024 Küresel Riskler Raporu'na göre doğa riski; ekonomik faaliyetlerin küresel GSYİH'nin yaklaşık yarısının doğa hizmetlerine orta veya yüksek düzeyde bağımlı olduğunu ortaya koymaktadır.

Fiziksel Doğa Riskleri

Ekosistemlerin bozulmasından kaynaklanan operasyonel riskler:

• Su kirliliği sonucu su kaynaklarına erişim kaybı
• Tozlaşma hizmetlerinin azalması nedeniyle tarımsal verimlilik düşüşü
• Mangrov ormanları gibi koruyucu ekosistemlerin kaybı nedeniyle artan sel riski
• Toprak erozyonu ve çölleşme

Geçiş Doğa Riskleri

Doğayı koruma politikalarından kaynaklanan iş riski:

• Doğal alanlarda faaliyet yasakları veya kısıtlamalar
• Biyoçeşitlilik tazminatı yükümlülükleri
• Biyoçeşitlilik bağlantılı tedarik zinciri yasakları (AB Ormansızlaşma Tüzüğü gibi)
• Kirlilik sorumluluğu artışı

Sistemik Doğa Riskleri

Ekosistem çöküş noktalarından kaynaklanan makroekonomik riskler; birden fazla sektörü veya coğrafyayı eş zamanlı etkileyen domino etkisi yaratır.

TNFD LEAP Metodolojisi

TNFD'nin LEAP (Locate, Evaluate, Assess, Prepare) metodolojisi, şirketlerin doğayla ilgili riskleri ve fırsatları sistematik biçimde değerlendirmesini sağlar.

L - Konumlandır (Locate)

Şirketin operasyonlarının ve değer zincirinin doğayla kesiştiği noktalar belirlenir.

Adımlar:

1. Tüm operasyonel alanların coğrafi koordinatları çıkarılır
2. Bu alanların biyoçeşitlilik açısından hassas bölgelerle yakınlığı değerlendirilir
3. Değer zincirindeki (tedarikçi ve müşteri) yüksek doğa bağımlılığı olan lokasyonlar belirlenir

Kullanılan araçlar: IBAT (Integrated Biodiversity Assessment Tool), WRI Biodiversity Risk Filter, GHD Terrestrial Biodiversity Risk Filter

E - Değerlendir (Evaluate)

Her lokasyon için doğa bağımlılıkları ve etkiler ayrıntılı değerlendirilir.

Ekosistem hizmetleri değerlendirmesi:

• Düzenleyici hizmetler: su düzenleme, sel kontrolü, iklim düzenlemesi
• Destekleyici hizmetler: besin döngüsü, toprak oluşumu
• Temin hizmetleri: su, gıda, hammadde
• Kültürel hizmetler: turizm, eğlence

Biyoçeşitlilik üzerindeki etkiler:

• Arazi kullanımı ve değişimi
• Kirletici deşarjlar
• Su çekimi
• Ses ve ışık kirliliği
• İstilacı tür girişi

A - Analiz Et (Assess)

Belirlenen bağımlılıklar ve etkiler finansal risk ve fırsat perspektifinden analiz edilir.

• Fiziksel riskler finansal değere çevrilir
• Geçiş riskleri ve regülasyon senaryoları değerlendirilir
• Fırsatlar (yeni hizmetler, piyasalar, finansman avantajı) belirlenir

P - Hazırlan (Prepare)

Bulgular raporlama formatına dönüştürülür; yönetim süreçlerine entegre edilir ve hedefler belirlenir.

TNFD Açıklama Gereksinimleri

TNFD, TCFD'nin yapısından ilham alan dört temel açıklama kategorisi içermektedir:

Yönetişim

• Yönetim kurulunun doğayla ilgili riskleri gözetme mekanizmaları
• Yönetimin doğa riski değerlendirme ve yönetim süreçleri
• Teşvik yapıları ve sorumluluğun kıdemli yönetim düzeyinde üstlenilmesi

Strateji

• Doğayla ilgili bağımlılıklar, etkiler, riskler ve fırsatlar
• İş modeli ve stratejiye entegrasyon
• Doğa riski senaryosu analizi sonuçları

Risk ve Etki Yönetimi

• Doğayla ilgili bağımlılık ve etkilerin belirleme süreci
• Risk ve fırsatların yönetim süreci
• Kurumsal risk yönetimine entegrasyon

Ölçütler ve Hedefler

• Biyoçeşitlilik etkisi metrikleri
• Ekosistem hizmetleri bağımlılık metrikleri
• Doğa pozitif hedefler ve ilerleme ölçütleri

Sektörel Öncelikler

TNFD, farklı sektörler için doğa riskinin yoğunluk ve türünü farklılaştırmaktadır.

Sektör	Temel Doğa Bağımlılığı	Temel Doğa Etkisi
Gıda ve içecek	Su, toprak, tozlaşma	Arazi kullanımı, su kirliği
Madencilik	Hammadde erişimi	Habitat tahribi, su kirliliği
İnşaat	Hammadde, su	Arazi kullanım değişimi
Turizm	Ekosistem hizmetleri	Arazi baskısı, su
Finans	Dolaylı (portföy)	Dolaylı (portföy etkileri)
Enerji	Su (soğutma), rüzgar, güneş	Arazi, habitat

Kunming-Montreal Çerçevesi ve Kurumsal Hedefler

2022'de COP15'te kabul edilen Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi, 2030 yılına kadar doğa kaybını durdurup tersine çevirmeyi hedeflemektedir. Şirketler için en kritik hedefler:

Hedef 15: Büyük şirketlerin doğa üzerindeki bağımlılıklarını, etkilerini, risklerini ve fırsatlarını düzenli olarak izlemesi, değerlendirmesi ve şeffaf biçimde açıklaması.

Bu hedef, TNFD benimsemesini fiilen zorunlu kılmaktadır.

Araçlar ve Metodolojiler

Doğa riskini nicelendirmek için çeşitli araçlar mevcuttur:

IBAT (Integrated Biodiversity Assessment Tool): Korunan alanlar, IUCN Kırmızı Liste türleri ve ÖBA'lar hakkında site bazında veri sunar.

WRI Biodiversity Risk Filter: 100'den fazla ülke ve 13 sektör için biyoçeşitlilik risk puanları hesaplar.

ENCORE (Exploring Natural Capital Opportunities, Risks and Exposure): Sektörel ekosistem hizmetleri bağımlılığı ve etki değerlendirmesi için geliştirilmiş araç.

GLOBIO/MSA: Arazi kullanımı kaynaklı biyoçeşitlilik etkisini ortalama tür bolluğu kaybı cinsinden hesaplar.

Predicts Database: Farklı arazi kullanım türlerinde tür çeşitliliği verileri sunar.

TNFD ve ISO 14046 Su İlişkisi

Su, TNFD metodolojisinin en kritik ekosistem hizmeti değerlendirme boyutlarından biridir. Su ayak izi hesaplamasını ISO 14046 standardına göre gerçekleştiren şirketler, TNFD'nin "Değerlendir" aşamasında önemli avantaj elde etmektedir. Su stresli havza verilerine dayanan AWARE metodolojisi, hem ISO 14046 hem de TNFD analizlerinde ortak metodolojik zemin oluşturmaktadır.

Türkiye'de Biyoçeşitlilik Riski

Türkiye, küresel biyoçeşitlilik sıcak noktalarından biri olup endemik tür zenginliği açısından Avrupa'da birinci sıradadır. Bu zenginlik aynı zamanda önemli doğa riski anlamına gelmektedir.

Türkiye'deki yüksek riskli faaliyet alanları:

• Ege ve Akdeniz kıyı alanları (kıyı habitatları)
• Anadolu stepi (nadir bitki örtüsü)
• Türkiye'nin nemli ormanları (Karadeniz)
• Önemli sulak alan alanları (tuz gölleri, kıyı deltalar)

Bu bölgelerde faaliyet gösteren veya buralardan tedarik sağlayan şirketler için TNFD uygulaması önceliklidir.

Sıkça Sorulan Sorular

TNFD zorunlu mudur? 2025 itibarıyla TNFD gönüllü bir çerçevedir; ancak ESRS E4 kapsamında CSRD yükümlüsü şirketler için biyoçeşitlilik raporlaması zorunludur. TNFD metodolojisi ESRS E4 hazırlığında pratik rehberlik sağlar.

TNFD ile TCFD arasındaki temel fark nedir? TCFD yalnızca iklim riskine odaklanırken TNFD biyoçeşitlilik, su, arazi kullanımı ve ekosistem hizmetlerini kapsayan daha geniş bir doğa riski çerçevesi sunar.

Finansal kurumlar TNFD'yi nasıl kullanır? Finansal kurumlar TNFD'yi portföy bazlı doğa riski değerlendirmesi için kullanmaktadır. Borç ve öz sermaye yatırımlarının doğa riski ekspojuru bu çerçevede değerlendirilmektedir.

Biyoçeşitlilik etkisi nasıl para birimiyle ifade edilir? Biodiversity Net Gain (BNG) sistemi, habitat birimleri veya tür puanları gibi doğa ölçütlerini standardize etmeye çalışmaktadır. Ayrıca ekosistem hizmetlerinin ekonomik değeri (natural capital accounting) yaklaşımı da kullanılmaktadır.

Sonuç

TNFD, doğa riskini kurumsal yönetimin gündemine taşımak için kritik bir çerçeve sunmaktadır. Biyoçeşitlilik kaybının yarattığı fiziksel, regülasyon ve sistemik riskler; şirketlerin bu riski ölçüp yönetmesini kaçınılmaz kılmaktadır. ESRS E4 ve Kunming-Montreal hedefleriyle uyumlu TNFD, geleceğin kurumsal çevre yönetim standardını şekillendirmektedir.

CarbonEmit, TNFD hazırlığı, biyoçeşitlilik risk haritalaması ve ESRS E4 uyumluluk süreçlerinde danışmanlık hizmetleri sunmaktadır. carbonemit.com üzerinden bize ulaşın.

---

İlgili Makaleler:

• ISO 14046 Su Ayak İzi Rehberi
• CSRD Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi
• Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi LCA
• Sera Gazı Envanter Yönetimi