Ürünler Arası Karşılaştırmalı Karbon Analizi: Metodoloji Rehberi

Karşılaştırmalı Karbon Analizi Nedir?

Karşılaştırmalı karbon analizi, iki veya daha fazla ürünün karbon ayak izi değerlerinin aynı metodolojik çerçeve içinde hesaplanarak karşılaştırılması sürecidir. Bu analiz, ürün geliştirme kararlarında, tedarikçi seçiminde, politika oluşturmada ve tüketici bilgilendirmede kullanılır.

ISO 14067:2018, karşılaştırmalı karbon ayak izi beyanları için ISO 14044'ün karşılaştırmalı iddialar (comparative assertions) gereksinimlerini uygular. Bu gereksinimler, kamuya açık olmayan iç karşılaştırmalardan farklı olarak, kamuya açık beyanlar için çok daha katı kurallar içerir.

ISO 14067 standardının genel çerçevesi hakkında bilgi edinmek için kapsamlı rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Karşılaştırmalı Analiz Türleri

Karşılaştırmalı karbon analizleri, amaç ve kapsama göre farklı türlere ayrılır:

1. İç Karşılaştırma (Dahili Kullanım)

Firmanın kendi ürünleri veya süreçleri arasında yapılan, kamuya açıklanmayan karşılaştırmalardır.

Uygulama alanları:

• Ürün tasarım alternatiflerinin değerlendirilmesi
• Hammadde veya tedarikçi seçimi
• Üretim süreç iyileştirmelerinin etkisinin ölçülmesi
• Ar-Ge projelerinin önceliklendirilmesi

ISO gereksinimleri: Daha esnektir, ancak ISO 14067'nin temel prensipleri geçerlidir.

2. Kamuya Açık Karşılaştırmalı Beyan

Farklı ürünlerin karbon ayak izi değerlerinin kamuya açık olarak karşılaştırıldığı beyanlardır.

Uygulama alanları:

• Pazarlama ve reklam
• Politika belgeleri ve kamu raporları
• Etiketleme programları
• Yeşil satın alma kılavuzları

ISO gereksinimleri: ISO 14044 Madde 4.2.3.7 ve ISO 14067'nin ek gereksinimleri uygulanır. Eleştirel inceleme (critical review) paneli zorunludur.

3. EPD Bazlı Karşılaştırma

Aynı PCR kapsamında hazırlanmış Çevresel Ürün Beyanları (EPD) kullanılarak yapılan karşılaştırmalardır.

Avantajları:

• Aynı metodolojik çerçeve garanti edilir
• Doğrulama süreci tamamlanmıştır
• Veri tutarlılığı sağlanmıştır

Kısıtlamaları:

• Farklı Program Operatörlerinin EPD'leri doğrudan karşılaştırılamayabilir
• Fonksiyonel birim tanımındaki ince farklılıklar sonuçları etkileyebilir

Çevresel Ürün Beyanı (EPD) hakkında detaylı bilgi için ilgili rehberimize başvurabilirsiniz.

---

ISO 14067 ve ISO 14044 Karşılaştırmalı Beyan Gereksinimleri

Kamuya açık karşılaştırmalı karbon ayak izi beyanları, ISO 14044 Madde 4.2.3.7 ve Madde 6.1'deki gereksinimlere tabidir. Bu gereksinimler şunlardır:

Zorunlu Gereksinimler

Gereksinim	Açıklama
Aynı fonksiyonel birim	Karşılaştırılan ürünler aynı fonksiyonel birimi paylaşmalıdır
Aynı sistem sınırları	Tüm ürünler için tutarlı sistem sınırları uygulanmalıdır
Aynı veri kalitesi	Karşılaştırılan ürünler için eşdeğer veri kalitesi sağlanmalıdır
Aynı tahsis yöntemi	Tutarlı tahsis prosedürleri uygulanmalıdır
Aynı etki değerlendirme yöntemi	Aynı karakterizasyon faktörleri kullanılmalıdır
PCR kullanımı	Mevcut ise ilgili PCR uygulanmalıdır
Eleştirel inceleme paneli	Bağımsız bir panel tarafından inceleme zorunludur
Belirsizlik analizi	Sonuçların belirsizliği değerlendirilmelidir

Fonksiyonel Birim Eşdeğerliği

Karşılaştırmalı analizlerin en kritik bileşeni, fonksiyonel birim eşdeğerliğidir. Karşılaştırılan ürünler, aynı işlevi aynı düzeyde ve aynı koşullarda sağlamalıdır.

Doğru fonksiyonel birim örnekleri:

• "1 m² duvar yüzeyini 20 yıl boyunca koruyacak boya miktarı" (farklı boya türlerinin karşılaştırılması)
• "1 litre içeceği raf ömrü boyunca muhafaza edecek ambalaj sistemi" (farklı ambalaj türlerinin karşılaştırılması)
• "100 km mesafe taşıma kapasitesi" (farklı nakliye modlarının karşılaştırılması)

Hatalı fonksiyonel birim örnekleri:

• "1 kg boya" (farklı örtücülük ve dayanıklılık göz ardı edilir)
• "1 adet ambalaj" (farklı hacim ve koruma işlevi dikkate alınmaz)
• "1 km yol" (farklı yük kapasiteleri ihmal edilir)

---

Metodolojik Eşdeğerlik Sağlama

Sistem Sınırlarının Eşleştirilmesi

Karşılaştırılan tüm ürünler için sistem sınırları mutlak olarak tutarlı olmalıdır. Bir ürün için dahil edilen bir yaşam döngüsü aşaması, diğer ürünler için de dahil edilmelidir.

Dikkat edilmesi gereken hususlar:

1. Hammadde aşaması: Tüm ürünler için aynı derinlikte hammadde çıkarımı dahil edilmelidir
2. Nakliye aşamaları: Karşılaştırılabilir nakliye senaryoları tanımlanmalıdır
3. Kullanım aşaması: Tüm ürünler için tutarlı kullanım senaryoları belirlenmelidir
4. Ömür sonu: Aynı ömür sonu yönetim senaryoları uygulanmalıdır

Veri Kalitesi Eşdeğerliği

ISO 14044, karşılaştırmalı beyanlar için veri kalitesinin eşdeğer olmasını gerektirir. Bu, aşağıdaki durumlardan kaçınılması gerektiği anlamına gelir:

• Bir ürün için birincil veri, diğeri için jenerik veri kullanılması
• Farklı zamansal dönemlerden veriler kullanılması
• Farklı coğrafi temsil gücüne sahip veriler kullanılması
• Farklı teknolojik temsil gücüne sahip veriler kullanılması

Tahsis Tutarlılığı

Karşılaştırılan tüm ürünler için aynı tahsis yöntemi uygulanmalıdır. Tahsis yöntemi seçimi sonuçları önemli ölçüde etkileyebilir.

Tahsis yöntemleri hakkında detaylı bilgi için LCA tahsis rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Eleştirel İnceleme (Critical Review) Gereksinimleri

Kamuya açık karşılaştırmalı karbon ayak izi beyanları için eleştirel inceleme paneli zorunludur. Bu gereksinim, ISO 14044 Madde 6.1 ve Madde 6.2'de tanımlanmıştır.

Panel Yapısı

Eleştirel inceleme paneli, en az üç üyeden oluşmalıdır:

1. Panel başkanı: LCA ve ISO 14067 konusunda deneyimli bağımsız uzman
2. Teknik uzman: İncelenen ürün kategorisinde teknik bilgiye sahip uzman
3. İlgili taraf temsilcisi: Çalışmadan etkilenen tarafları temsil eden uzman (tüketici örgütü, sektör kuruluşu vb.)

Panel Görevleri

• Çalışmanın ISO 14067 ve ISO 14044 gereksinimlerine uygunluğunun değerlendirilmesi
• Veri kalitesinin yeterliliğinin incelenmesi
• Metodolojik seçimlerin tutarlılığının kontrol edilmesi
• Sonuçların yorumlanmasının uygunluğunun değerlendirilmesi
• Raporlama gereksinimlerinin karşılanıp karşılanmadığının kontrolü
• Eleştirel inceleme raporunun hazırlanması

Panel İnceleme Süreci

1. Çalışma planının incelenmesi: Hedef, kapsam ve metodoloji
2. Veri incelemesi: Veri kaynakları, kalite ve temsil gücü
3. Hesaplamaların kontrolü: Hesaplama doğruluğu ve tutarlılık
4. Sonuç yorumlaması: Sonuçların uygun şekilde yorumlanması
5. Taslak rapor incelemesi: Raporlama gereksinimlerinin kontrolü
6. Eleştirel inceleme beyanı: Panel görüşünün dokümantasyonu

---

PCR Kullanımı ve Karşılaştırılabilirlik

PCR'ın Karşılaştırmalı Analizdeki Rolü

PCR (Ürün Kategori Kuralları), karşılaştırmalı analizlerde metodolojik tutarlılığı sağlayan en etkili araçtır. ISO 14067, kamuya açık karşılaştırmalı beyanlar için PCR kullanımını zorunlu kılar.

PCR'lar şunları standartlaştırır:

• Fonksiyonel birim tanımı
• Sistem sınırları
• Veri gereksinimleri
• Tahsis kuralları
• Etki değerlendirme yöntemi
• Raporlama formatı

PCR ve Ürün Kategori Kuralları hakkında detaylı bilgi için ilgili rehberimize başvurabilirsiniz.

Farklı PCR'lardan EPD'lerin Karşılaştırılması

Farklı Program Operatörleri tarafından yayımlanan EPD'lerin karşılaştırılması, dikkatli bir metodolojik değerlendirme gerektirir. Aşağıdaki farklılıklar karşılaştırılabilirliği etkileyebilir:

Farklılık Kaynağı	Etki Düzeyi	Kontrol Yöntemi
Fonksiyonel birim tanımı	Yüksek	PCR detaylı incelemesi
Sistem sınırı farklılıkları	Yüksek	Modül bazlı karşılaştırma
Tahsis yöntemleri	Yüksek	Tahsis kurallarının eşleştirilmesi
Veri kaynakları	Orta	Veri kalitesi değerlendirmesi
Etki değerlendirme yöntemi	Düşük-Orta	GWP kaynak kontrolü
Senaryo varsayımları	Yüksek	Senaryo parametrelerinin kontrolü

---

Belirsizlik Analizi

Karşılaştırmalı karbon analizlerinde belirsizlik analizi, sonuçların güvenilirliğini değerlendirmek için zorunludur. Belirsizlik analizi olmadan, iki ürün arasındaki karbon ayak izi farkının istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığı belirlenemez.

Belirsizlik Kaynakları

1. Parametre belirsizliği: Aktivite verileri ve emisyon faktörlerindeki belirsizlik
2. Model belirsizliği: Kullanılan hesaplama modellerinin basitleştirme kaynaklı belirsizliği
3. Senaryo belirsizliği: Kullanım aşaması ve ömür sonu varsayımlarının belirsizliği

Belirsizlik Analizi Yöntemleri

Monte Carlo Simülasyonu: En yaygın kullanılan belirsizlik analizi yöntemidir. Her parametre için olasılık dağılımları tanımlanır ve binlerce simülasyon çalıştırılarak sonuçların dağılımı elde edilir.

Duyarlılık Analizi: Bireysel parametrelerdeki değişikliklerin sonuçlar üzerindeki etkisinin sistematik olarak incelenmesi. Hangi parametrelerin sonuçları en çok etkilediğini belirler.

Senaryo Analizi: Farklı varsayım setlerinin sonuçlar üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi. Özellikle kullanım aşaması ve ömür sonu senaryoları için kullanılır.

İstatistiksel Anlamlılık

Karşılaştırmalı analizde, ürünler arasındaki karbon ayak izi farkının istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir. Belirsizlik aralıkları örtüşüyorsa, ürünlerin karbon ayak izlerinin istatistiksel olarak farklı olduğu söylenemez.

---

Karşılaştırmalı Analiz Uygulama Örnekleri

Örnek 1: Ambalaj Malzemesi Karşılaştırması

Fonksiyonel birim: 1 litre meyve suyunun 6 ay boyunca muhafaza edilmesi ve perakende noktasına dağıtılması

Karşılaştırılan alternatifler:

• PET şişe (500 ml x 2)
• Cam şişe (1 litre, tek kullanım)
• Karton kutu (1 litre, Tetra Pak tipi)

Dikkate alınması gereken hususlar:

• Ürün kaybı oranları (ambalaj türüne göre farklılık gösterebilir)
• Raf ömrü eşdeğerliği
• Geri dönüşüm senaryolarının tutarlılığı
• Nakliye verimliliği (ağırlık ve doluluk oranı farklılıkları)

Örnek 2: Yapı Malzemesi Karşılaştırması

Fonksiyonel birim: 1 m² dış duvar, U-değeri 0,25 W/m²K, 50 yıl kullanım ömrü

Karşılaştırılan alternatifler:

• Tuğla duvar + EPS yalıtım
• Gazbeton blok
• Ahşap iskelet + mineral yün yalıtım

Dikkate alınması gereken hususlar:

• Yapısal performans eşdeğerliği
• Bakım gereksinimleri ve sıklığı
• Biyojenik karbon hesabı (ahşap için)
• Ömür sonu senaryoları

Örnek 3: Enerji Kaynağı Karşılaştırması

Fonksiyonel birim: 1 kWh elektrik üretimi

Karşılaştırılan alternatifler:

• Doğalgaz çevrim santrali
• Rüzgar enerjisi (karada)
• Güneş enerjisi (çatı üstü PV)

Dikkate alınması gereken hususlar:

• Kapasite faktörü ve güvenilirlik
• Altyapı yaşam döngüsü emisyonları
• Depolama gereksinimleri (yenilenebilir kaynaklar için)
• Şebeke entegrasyon etkileri

---

Sık Yapılan Hatalar

Karşılaştırmalı karbon analizlerinde sık karşılaşılan hatalar:

1. Asimetrik Sistem Sınırları

Bir ürün için geniş, diğeri için dar sistem sınırları tanımlamak. Bu durum, sonuçları sistematik olarak saptırır.

2. Eşdeğer Olmayan Fonksiyonel Birimler

Aynı işlevi sağlamayan ürünleri karşılaştırmak. Örneğin, farklı dayanıklılıktaki ürünleri kullanım ömrü dikkate alınmadan karşılaştırmak.

3. Veri Kalitesi Asimetrisi

Bir ürün için birincil veri, diğeri için jenerik veri kullanarak haksız bir avantaj veya dezavantaj yaratmak.

4. Belirsizlik Analizinin İhmal Edilmesi

Sonuçların belirsizlik aralıklarının dikkate alınmaması ve küçük farkların anlamlı olarak sunulması.

5. Eleştirel İncelemenin Atlanması

Kamuya açık karşılaştırmalı beyanlar için zorunlu olan eleştirel inceleme panelinin oluşturulmaması.

ISO 14040 ve ISO 14044 farklarını anlamak, karşılaştırmalı analiz gereksinimlerini doğru uygulamak için önemlidir.

---

Sonuç

Karşılaştırmalı karbon analizi, ürün geliştirme ve sürdürülebilirlik stratejilerinde güçlü bir karar destek aracıdır. Ancak bu aracın doğru kullanılabilmesi, ISO 14067 ve ISO 14044'ün katı gereksinimlerine uyulmasını, metodolojik tutarlılığın sağlanmasını ve belirsizliklerin şeffaf bir şekilde iletilmesini gerektirir. Kamuya açık karşılaştırmalı beyanlar için eleştirel inceleme paneli zorunluluğu, bu analizlerin güvenilirliğini garanti eden temel mekanizmadır.

Ürünler arası karşılaştırmalı karbon analizi yapmak, EPD bazlı değerlendirmeler yürütmek veya eleştirel inceleme paneli oluşturmak için CarbonEmit ekibimizle iletişime geçebilirsiniz. Karşılaştırmalı LCA çalışmalarında deneyimli uzmanlarımız, metodolojik uyumdan doğrulama sürecine kadar tüm aşamalarda size profesyonel destek sağlayacaktır.