Ürün Karbon Ayak İzi Hesaplama: Başlangıç Rehberi

Ürün Karbon Ayak İzi Nedir ve Neden Hesaplanır?

Ürün karbon ayak izi (Product Carbon Footprint - PCF), bir ürünün hammadde çıkarımından üretimine, dağıtımından kullanımına ve nihai bertarafına kadar olan tüm yaşam döngüsü boyunca atmosfere salınan sera gazı emisyonlarının toplamıdır. Bu değer, CO₂ eşdeğeri (CO₂e) cinsinden ifade edilir ve ürünün iklim üzerindeki etkisini ölçmek için kullanılır.

Günümüzde ürün karbon ayak izi hesaplama, birçok farklı motivasyonla gündeme gelmektedir:

• Yasal zorunluluklar: AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM/SKDM) gibi düzenlemeler, ithal ürünlerin gömülü emisyonlarının beyan edilmesini zorunlu kılmaktadır.
• Müşteri talepleri: Büyük perakende zincirleri ve B2B alıcılar, tedarikçilerinden karbon ayak izi verisi talep etmektedir.
• Rekabet avantajı: Düşük karbonlu ürünler, pazarda giderek artan bir tercih sebebi haline gelmektedir.
• İç yönetim: Emisyon kaynaklarının belirlenmesi, maliyet azaltma fırsatlarını da ortaya çıkarır.

ISO 14067 standardının detaylı incelemesi için kapsamlı rehberimize göz atabilirsiniz.

---

ISO 14067: Ürün Karbon Ayak İzi Standardı

ISO 14067:2018, ürün karbon ayak izinin nicelenmesi ve raporlanması için uluslararası referans standardıdır. Bu standart, iki temel ISO standardı üzerine inşa edilmiştir:

• ISO 14040/14044: Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) çerçeve ve gereksinimleri
• ISO 14064/14065: Sera gazı yönetimi ve doğrulama çerçevesi

ISO 14067, ürün karbon ayak izi hesaplaması için sistematik bir metodoloji sunar. Standart, yalnızca sera gazı emisyonlarına odaklanır; bu nedenle tam kapsamlı bir LCA çalışmasından daha dar ama daha derinlemesine bir analiz sağlar.

ISO 14067 ile ISO 14040/14044 İlişkisi

ISO 14067, yaşam döngüsü değerlendirmesinin temel prensiplerini ve gereksinimlerini karbon ayak izi özelinde uygular. ISO 14040 ve ISO 14044 arasındaki farkları anlamak, karbon ayak izi hesaplamasının metodolojik temellerini kavramak için önemlidir.

Özellik	ISO 14040/14044	ISO 14067
Kapsam	Tüm çevresel etkiler	Yalnızca sera gazı emisyonları
Etki kategorileri	Çoklu (GWP, AP, EP vb.)	Tek (Küresel Isınma Potansiyeli)
Fonksiyonel birim	Zorunlu	Zorunlu
Sistem sınırları	Esnek	Beşikten kapıya veya beşikten mezara
Veri gereksinimleri	Genel LCA verileri	Emisyon faktörleri ve aktivite verileri

---

Adım 1: Hedef ve Kapsam Tanımlama

Ürün karbon ayak izi hesaplamasının ilk ve belki de en kritik adımı, hedef ve kapsam tanımlamasıdır. Bu aşamada cevaplanması gereken temel sorular şunlardır:

Hedef Belirleme

• Hesaplama neden yapılıyor? Yasal zorunluluk mu, müşteri talebi mi, iç yönetim mi?
• Hedef kitle kim? Düzenleyici kurumlar, müşteriler, tüketiciler, iç yönetim?
• Sonuçlar nasıl kullanılacak? Raporlama, ürün geliştirme, karşılaştırma, etiketleme?

Fonksiyonel Birim Tanımlama

Fonksiyonel birim, ürünün sağladığı işlevi nicel olarak tanımlar ve tüm hesaplamanın referans noktasıdır. İyi tanımlanmış bir fonksiyonel birim şu özellikleri taşımalıdır:

• Ölçülebilir olmalıdır (örneğin: 1 kg çelik, 1 litre boya, 1000 adet vida)
• İşlevi yansıtmalıdır (örneğin: 1 m² duvar yüzeyini 15 yıl boyunca koruyacak boya miktarı)
• Karşılaştırılabilir olmalıdır (aynı işlevi sağlayan farklı ürünler karşılaştırılabilmelidir)

Sistem Sınırları

ISO 14067, iki temel sistem sınırı yaklaşımı tanımlar:

1. Beşikten kapıya (Cradle-to-Gate): Hammadde çıkarımından fabrika kapısına kadar olan aşamaları kapsar. Genellikle B2B ürünler ve CBAM raporlaması için tercih edilir.
2. Beşikten mezara (Cradle-to-Grave): Tüm yaşam döngüsünü kapsar. Tüketici ürünleri ve karbon etiketleme için gereklidir.

Gömülü emisyon hesaplaması hakkında daha fazla bilgi edinmek için CBAM rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Adım 2: Yaşam Döngüsü Envanter Analizi (LCI)

Yaşam döngüsü envanter analizi, ürün sisteminin tüm girdi ve çıktılarının nicel olarak derlenmesi sürecidir. Bu aşama, karbon ayak izi hesaplamasının veri toplama aşamasıdır ve genellikle en fazla zaman alan kısımdır.

Veri Türleri

Karbon ayak izi hesaplamasında iki temel veri türü kullanılır:

• Birincil (spesifik) veriler: Doğrudan üretim tesisinden elde edilen gerçek ölçüm verileri. Enerji tüketimi, hammadde kullanımı, atık miktarları gibi verileri içerir.
• İkincil (jenerik) veriler: Veritabanlarından, literatürden veya sektör ortalamalarından elde edilen veriler. ecoinvent, GaBi, USLCI gibi veritabanları yaygın olarak kullanılır.

Veri Toplama Süreci

Etkili bir veri toplama süreci için şu adımlar izlenmelidir:

1. Veri ihtiyaç listesi oluşturma: Hangi veriler gerekli, hangi kaynaklardan elde edilecek?
2. Birincil veri toplama: Üretim tesislerinden enerji faturaları, hammadde satın alma kayıtları, üretim raporları derleme.
3. Veri boşluklarını belirleme: Birincil veri elde edilemeyen süreçleri tespit etme.
4. İkincil verilerle tamamlama: Veritabanlarından uygun jenerik veriler seçme.
5. Veri kalitesi değerlendirmesi: Her veri noktasının teknolojik, coğrafi ve zamansal temsil gücünü değerlendirme.

LCA veri kalitesi ve belirsizlik yönetimi konusundaki detaylı rehberimiz, bu aşamada size yol gösterecektir.

---

Adım 3: Etki Değerlendirmesi

Ürün karbon ayak izi hesaplamasında etki değerlendirmesi, envanter verilerinin Küresel Isınma Potansiyeli (GWP) değerlerine dönüştürülmesi sürecidir. Bu dönüşüm, karakterizasyon faktörleri kullanılarak gerçekleştirilir.

Temel Sera Gazları ve GWP Değerleri

Sera Gazı	Formül	GWP-100 (AR5)	Yaygın Kaynaklar
Karbondioksit	CO₂	1	Fosil yakıt yanması, kireç üretimi
Metan	CH₄	28	Tarım, atık yönetimi, doğal gaz
Diazot monoksit	N₂O	265	Gübre kullanımı, kimyasal üretim
HFC'ler	Çeşitli	12 - 14.800	Soğutma sistemleri
SF₆	SF₆	23.500	Elektrik sektörü

Hesaplama Formülü

Temel karbon ayak izi hesaplama formülü şu şekildedir:

PCF = Σ (Aktivite Verisi × Emisyon Faktörü)

Örneğin, bir üretim tesisinde 1.000 kWh elektrik tüketiliyorsa ve şebeke emisyon faktörü 0,45 kg CO₂e/kWh ise, bu sürecin karbon ayak izi katkısı:

1.000 kWh × 0,45 kg CO₂e/kWh = 450 kg CO₂e olarak hesaplanır.

---

Adım 4: Tahsis (Allocation) Yönetimi

Birçok üretim sürecinde birden fazla ürün veya yan ürün elde edilir. Bu durumda emisyonların ürünler arasında nasıl paylaştırılacağı, yani tahsis (allocation) sorunu ortaya çıkar.

ISO 14067, ISO 14044 ile uyumlu olarak şu hiyerarşiyi önerir:

1. Tahsisten kaçınma: Mümkünse süreçleri alt süreçlere ayırarak veya sistem genişletmesi yaparak tahsisten kaçınılmalıdır.
2. Fiziksel ilişki bazlı tahsis: Kütle, enerji içeriği gibi fiziksel büyüklükler kullanılır.
3. Diğer ilişkiler bazlı tahsis: Ekonomik değer gibi diğer ilişkiler kullanılır.

Tahsis yöntemleri hakkında detaylı bilgi için LCA tahsis rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Adım 5: Yorumlama ve Raporlama

Hesaplama tamamlandıktan sonra, sonuçların doğru yorumlanması ve raporlanması gerekmektedir. ISO 14067, raporlama için şu unsurları zorunlu kılar:

Raporlama Gereksinimleri

• Çalışmanın hedefi ve kapsamı
• Fonksiyonel birim ve referans akışı
• Sistem sınırları ve dışlanan süreçler
• Veri kaynakları ve veri kalitesi değerlendirmesi
• Tahsis yöntemleri ve gerekçeleri
• Emisyon faktörleri ve karakterizasyon modelleri
• Sonuçlar ve önemli katkı yapan süreçler
• Kısıtlamalar ve belirsizlikler

Sonuçların Yorumlanması

Sonuçlar yorumlanırken şu analizler yapılmalıdır:

• Katkı analizi: Hangi yaşam döngüsü aşamaları en yüksek emisyona sahip?
• Duyarlılık analizi: Temel varsayımlar değiştiğinde sonuçlar ne kadar değişiyor?
• Belirsizlik analizi: Veri kalitesindeki belirsizlikler sonuçları nasıl etkiliyor?
• Tutarlılık kontrolü: Metodolojik seçimler tüm çalışma boyunca tutarlı mı?

ISO 14067 doğrulama ve raporlama süreçleri hakkında detaylı bilgi için ilgili rehberimize göz atabilirsiniz.

---

Sıkça Yapılan Hatalar ve Öneriler

Ürün karbon ayak izi hesaplamaya yeni başlayanların en sık karşılaştığı hatalar ve bunlardan kaçınma yolları şunlardır:

Fonksiyonel Birim Hataları

• Hata: Fonksiyonel birimi yalnızca fiziksel birim olarak tanımlamak (örn. "1 kg ürün").
• Doğru yaklaşım: İşlevi yansıtan bir tanımlama yapmak (örn. "1 m² yüzeyin 10 yıl boyunca korunması için gereken boya miktarı").

Sistem Sınırı Hataları

• Hata: Önemli yaşam döngüsü aşamalarını dışarıda bırakmak.
• Doğru yaklaşım: Kesim kriterlerini açıkça belirlemek ve dışlanan süreçleri gerekçelendirmek.

Veri Kalitesi Hataları

• Hata: Eski veya coğrafi olarak temsil gücü düşük jenerik veriler kullanmak.
• Doğru yaklaşım: Mümkün olduğunca birincil veri toplamak, jenerik veriler için teknolojik, coğrafi ve zamansal uyumluluğu kontrol etmek.

Tahsis Hataları

• Hata: Keyfi tahsis yöntemleri kullanmak.
• Doğru yaklaşım: ISO 14044 tahsis hiyerarşisini takip etmek ve seçilen yöntemin gerekçesini belgelemek.

---

Araçlar ve Kaynaklar

Ürün karbon ayak izi hesaplama sürecinde kullanılabilecek temel araç ve kaynaklar şunlardır:

LCA Yazılımları

• openLCA: Açık kaynaklı, ücretsiz LCA yazılımı. Başlangıç için uygun.
• SimaPro: Akademik ve profesyonel kullanım için yaygın tercih edilen ticari yazılım.
• GaBi: Özellikle endüstriyel uygulamalar için güçlü bir ticari yazılım.

Veritabanları

• ecoinvent: En kapsamlı ve yaygın kullanılan LCA veritabanı.
• GaBi Databases: Endüstriyel süreçler için detaylı veriler sunar.
• USLCI: ABD odaklı ücretsiz yaşam döngüsü envanter veritabanı.
• ELCD/EF Database: Avrupa Komisyonu tarafından desteklenen veritabanı.

Emisyon Faktörü Kaynakları

• IPCC Emisyon Faktörleri: Sera gazı envanteri için referans kaynak.
• DEFRA Conversion Factors: İngiltere hükümeti tarafından yayımlanan güncel emisyon faktörleri.
• Türkiye Ulusal Envanter Raporu: Türkiye'ye özgü emisyon faktörleri için referans kaynak.

---

Sonuç ve İlk Adımlar

Ürün karbon ayak izi hesaplama, başlangıçta karmaşık görünse de sistematik bir yaklaşımla yönetilebilir bir süreçtir. İlk adım olarak şunları yapmanızı öneriyoruz:

1. Hedef ve kapsamı net olarak tanımlayın: Neden hesaplıyorsunuz ve sonuçları nasıl kullanacaksınız?
2. En önemli ürününüzle başlayın: Portföyünüzdeki en yüksek hacimli veya en fazla müşteri talebi alan ürünle başlayın.
3. Veri toplama sürecini planlayın: Hangi verileri nereden elde edeceğinizi önceden belirleyin.
4. Uzman desteği alın: Özellikle ilk çalışmada deneyimli bir LCA uzmanından destek almak, süreyi kısaltır ve hata riskini azaltır.

Yaşam döngüsü değerlendirmesi hakkında genel bir bakış için LCA rehberimizi incelemenizi öneriyoruz.

Ürün karbon ayak izi hesaplama konusunda profesyonel destek almak, ISO 14067 uyumlu çalışmalar yürütmek veya CBAM raporlama süreçlerinizi yönetmek için CarbonEmit ekibimizle iletişime geçebilirsiniz. Uzman kadromuz, hesaplama sürecinin her aşamasında size rehberlik edecektir.