ISO 14064-2: Proje Bazlı Sera Gazı Azaltım Rehberi

Bir enerji verimliliği projesi hayata geçirildiğinde, bir ormanlık alan koruma altına alındığında veya bir tesiste yenilenebilir enerji sistemi kurulduğunda gerçekleşen emisyon azaltımları nasıl ölçülür ve belgelenir? Bu sorunun yanıtı ISO 14064-2 standardında yatmaktadır. Proje bazlı sera gazı azaltımlarının nicelenmesi ve raporlanması için uluslararası çerçeveyi sunan bu standart; karbon kredisi geliştirme süreçlerinin de temel metodolojik dayanağını oluşturur.

ISO 14064-2 Nedir ve Hangi Projelere Uygulanır?

ISO 14064-2, sera gazı azaltım projelerinin (GHG project) planlanması, izlenmesi ve raporlanması için gereksinimleri tanımlayan uluslararası standarttır. ISO 14064 serisinin genel yapısını incelediğinizde, bu bölümün kuruluş düzeyindeki ISO 14064-1'den farklı olarak belirli bir proje veya faaliyete odaklandığını görürsünüz.

Standardın uygulandığı proje türleri şunlardır:

• Yenilenebilir enerji projeleri (güneş, rüzgar, jeotermal, hidroelektrik)
• Enerji verimliliği projeleri (izolasyon, motor değişimi, atık ısı geri kazanımı)
• Yakıt geçişi projeleri (kömürden doğalgaza, fosil yakıttan biyoyakıta)
• Orman ve arazi kullanımı projeleri (ağaçlandırma, ormansızlaşmanın önlenmesi)
• Metan geri kazanım projeleri (depolı alanı gazı, tarımsal atık)
• Endüstriyel proses iyileştirmeleri
• Ulaşım ve lojistik optimizasyonu

ISO 14064-2, gönüllü karbon piyasalarındaki VCS (Verified Carbon Standard - Doğrulanmış Karbon Standardı), Gold Standard ve benzeri program metodolojileriyle birlikte kullanılabilir.

Temel Kavramlar: Taban Çizgisi ve Proje Senaryosu

ISO 14064-2'nin merkezinde iki kritik kavram bulunur: taban çizgisi senaryosu ve proje senaryosu.

Taban Çizgisi Senaryosu (Baseline Scenario)

Taban çizgisi, proje gerçekleşmeseydi ne olacağını gösteren hipotetik durumdur. Diğer bir deyişle, mevcut durumu veya işin olağan akışını (business as usual) temsil eder. Taban çizgisi seçimi, üretilecek emisyon azaltım kredilerinin miktarını doğrudan etkiler ve bu nedenle standardın en tartışmalı konusu olmaktadır.

Kabul gören taban çizgisi belirleme yaklaşımları:

1. Mevcut durum: Projenin uygulandığı tesisin veya bölgenin projecen önceki emisyon düzeyi
2. Regülasyon gereksinimleri: Yasal asgari standartlar bazında emisyon seviyesi
3. En iyi mevcut teknoloji: Sektörde yaygın olarak kullanılan teknolojinin emisyon düzeyi
4. Prosedürel yaklaşım: İlgili metodoloji veya programın belirlediği prosedür

Proje Senaryosu

Projenin fiilen uygulanmasıyla ortaya çıkan sera gazı emisyon profilidir. Proje senaryosundaki emisyonlar izleme planı kapsamında ölçülür ve raporlanır.

Azaltım Miktarının Hesaplanması

Emisyon azaltımı şu formülle hesaplanır:

Emisyon Azaltımı = Taban Çizgisi Emisyonları - Proje Emisyonları - Sızıntı

Bileşen	Tanım	Örnek
Taban çizgisi emisyonları	Proje olmadan gerçekleşecek emisyonlar	Eski kömür santrali emisyonları
Proje emisyonları	Projeyle gerçekleşen emisyonlar	Güneş enerjisi kurulum + bakım
Sızıntı (Leakage)	Proje sınırı dışındaki ek emisyonlar	Ormandan çıkarılan faaliyetin başka yere taşınması

Addisyonellik: En Kritik Kriter

Addisyonellik (additionality), ISO 14064-2'nin ve karbon kredisi sistemlerinin en temel ilkesidir. Bir proje ancak taban çizgisi senaryosuna göre "ek" (additional) bir azaltım sağlıyorsa geçerli sayılır.

Bunun anlamı şudur: Zaten yasal olarak zorunlu olan, finansal açıdan kendi başına karlı olan veya standart sektör pratiğinin bir parçası olan uygulamalar addisyonel kabul edilmez. Karbon geliri olmadan projenin hayata geçirilmeyeceği kanıtlanmalıdır.

Addisyonellik değerlendirme yaklaşımları:

Yaygınlık Testi (Commonality Test): Projenin uyguladığı teknoloji veya uygulama sektörde yaygın mı? Eğer yaygınsa addisyonellik zayıflar.

Engel Analizi: Projenin önündeki finansal, teknik, kurumsal veya yaygınlık engelleri nelerdir? Karbon geliri bu engelleri aşıyor mu?

Yatırım Analizi: Karbon geliri olmadan iç verim oranı (IRR) veya net bugünkü değer (NPV) pozitif mi? Pozitifse addisyonellik sorgulanır.

İzleme Planı: Veri Toplama ve Hesaplama

ISO 14064-2 kapsamında her proje, doğrulama öncesinde onaylanmış bir izleme planına (monitoring plan) sahip olmalıdır. İzleme planı şu unsurları içerir:

1. İzlenecek parametreler: Proje ve taban çizgisi emisyonlarının hesaplanması için gereken veriler
2. Ölçüm yöntemleri: Sayaçlar, sensörler, faturalar veya hesaplama formülleri
3. Ölçüm sıklığı: Saatlik, günlük, aylık veya yıllık
4. Kalibrasyon gereksinimleri: Ölçüm ekipmanlarının ne sıklıkla kalibre edileceği
5. Veri yönetimi: Verilerin nasıl saklanacağı ve kim tarafından yönetileceği
6. QA/QC prosedürleri: Veri kalitesi güvence ve kontrol önlemleri

Örnek İzleme Parametreleri: Güneş Enerjisi Projesi

Parametre	Ölçüm Yöntemi	Sıklık
Üretilen elektrik miktarı (kWh)	Akredite elektrik sayacı	Saatlik
Şebeke emisyon faktörü (tCO2/MWh)	Resmi kurum yayını	Yıllık güncelleme
Kendi tüketim miktarı (kWh)	Alt sayaç	Aylık
Şebekeye verilen enerji (kWh)	Şebeke ölçümü	Aylık

Sızıntı (Leakage) Analizi

Sızıntı, proje sınırı dışında gerçekleşen ve projeye atfedilebilir emisyon artışlarını ifade eder. ISO 14064-2, sızıntıyı tanımlanması ve mümkünse nicelenmesi gereken bir risk unsuru olarak ele alır.

Yaygın sızıntı türleri:

• Faaliyet değişimi: Ormanlık alanın korunmasıyla oradan çıkarılan faaliyetin başka ormanlık alana taşınması
• Piyasa sızıntısı: Projenin azalttığı ürün veya hizmetin başka kaynaktan karşılanması
• Enerji sızıntısı: Enerji verimliliği projelerinin sağladığı tasarrufun başka enerji yoğun faaliyetlere yönlendirilmesi (rebound etkisi)

Sızıntı oranı hesaplanır ve azaltım miktarından düşülür. Bazı metodolojiler sabit sızıntı iskonto oranları kullanır.

Proje Dönem ve Kredi Dönemi

ISO 14064-2 kapsamında iki önemli zaman dilimi tanımlanır:

Proje dönem (project lifetime): Projenin fiilen hayata geçtiği günden bitiş tarihine kadar olan süre.

Kredi dönemi (crediting period): Emisyon azaltımlarının izleneceği ve raporlanacağı dönem. Kredi dönemi proje ömründen kısa olabilir ve yenilenebilir. Örneğin VCS standardında ormanlık alan projeleri için 30 yıllık kredi dönemi (20+10 yenilenebilir) yaygındır.

Doğrulama ve Geçerli Kılma Süreci

ISO 14064-2 projeleri iki aşamalı bir güvence sürecinden geçer:

Geçerli Kılma (Validation)

Proje faaliyete geçmeden önce, proje tasarım belgesinin (Project Design Document - PDD) gözden geçirilmesidir. Taban çizgisi metodolojisi, addisyonellik argümanı ve izleme planı bu aşamada incelenir.

Doğrulama (Verification)

ISO 14064-3 doğrulama süreci rehberinde ayrıntılarını bulabileceğiniz bu aşama, izleme raporunun akredite bağımsız bir doğrulayıcı (third-party verifier) tarafından incelenmesini kapsar. Doğrulama sonunda emisyon azaltım miktarı teyit edilir ve karbon kredisi (carbon credit) oluşturulabilir.

Karbon Kredisi Bağlantısı

ISO 14064-2 uyumlu ve başarıyla doğrulanmış projeler, karbon kredisi (karbon birimi - carbon unit) üretir. Bu krediler gönüllü karbon piyasasında işlem görür. Karbon kredisi ve gönüllü karbon piyasasının işleyişini daha detaylı incelediğimizde, ISO 14064-2'nin temel metodolojik altyapıyı sağladığını görürüz.

Önemli not: ISO 14064-2 tek başına bir karbon kredisi standardı değildir. Kredilerin piyasaya sürülmesi için VCS, Gold Standard veya benzeri bir program çerçevesine kayıt yaptırılması gerekir. ISO 14064-2, bu programların benimsediği metodolojik çerçeveyle uyumludur.

Türkiye'deki Uygulama Alanları

Türkiye'de ISO 14064-2 uyumlu projeler için potansiyel alanlar şunlardır:

Yenilenebilir Enerji: Türkiye'nin güneş ve rüzgar kapasitesi hızla artmaktadır. Şebeke bağlantılı veya sanayi için öz tüketim projeleri kredi potansiyeli taşır.

Enerji Verimliliği: Sanayi tesislerindeki motor, kompresör ve fırın verimliliği projeleri ile binalardaki izolasyon yatırımları.

Atık Yönetimi: Düzenli depolama alanlarında metan geri kazanımı ve biyogaz üretimi.

Orman Projeleri: REDD+ (ormansızlaşma ve orman bozulmasından kaynaklanan emisyonların azaltılması) mekanizmaları kapsamında potansiyel projeler.

Türkiye ETS (Emisyon Ticaret Sistemi) kurulumu 2026-2027 döneminde beklenmektedir; bu süreçte ISO 14064-2 metodolojisine olan talep artacaktır.

ISO 14064-2 ile VCS/Gold Standard Arasındaki İlişki

Özellik	ISO 14064-2	VCS (Verra)	Gold Standard
Nitelik	Uluslararası standart	Karbon programı	Karbon programı
Metodoloji	Çerçeve sunar	Kendi metodolojileri	Kendi metodolojileri
Kredi kaydı	Hayır	VERRA kayıt sistemi	GSF kayıt sistemi
Odak	Teknik doğruluk	Geniş sektör kapsamı	Ko-fayda (SDG) vurgusu
Addisyonellik	Gerekli	Zorunlu	Zorunlu

ISO 14064-2, VCS veya Gold Standard gibi programların metodolojik dayanaklarından birini oluşturur; ancak bu programlar kendi ek gerekliliklerini de dayatır.

Yaygın Hatalar

Proje bazlı sera gazı azaltım çalışmalarında karşılaşılan başlıca hatalar:

• Taban çizgisi seçiminin aşırı muhafazakar veya iyimser belirlenmesi
• İzleme planındaki veri boşluklarının doğrulama aşamasına kadar fark edilmemesi
• Sızıntı analizinin ihmal edilmesi veya eksik yapılması
• Addisyonellik argümanının yetersiz belgelenmesi
• Kalibrasyon kayıtlarının tutulmaması

CarbonEmit, ISO 14064-2 kapsamında proje tasarım belgesi hazırlama, izleme planı geliştirme ve doğrulamaya hazırlık süreçlerinde uzman danışmanlık hizmeti sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

ISO 14064-2 hangi proje türlerini kapsar? Emisyon azaltımı veya uzaklaştırması sağlayan her türlü projeyi kapsar: yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, ormanlık alan koruması, metan geri kazanımı ve endüstriyel proses iyileştirmeleri bunların başında gelir.

Taban çizgisi ne sıklıkla güncellenir? Standart, taban çizgisinin en fazla 10 yıl geçerli olduğunu belirtir; bazı program metodolojileri daha kısa güncelleme dönemleri öngörür.

ISO 14064-2 projesi ile karbon kredisi nasıl üretilir? Standart tek başına kredi üretmez. VCS, Gold Standard gibi bir programa kayıt yaptırılması, proje tasarım belgesinin geçerli kılınması ve her izleme döneminde doğrulama yaptırılması gerekir.

Addisyonellik ispatı ne kadar zordur? Teknoloji, sektör ve bölgeye göre değişir. Yerleşik teknolojiler için addisyonellik ispatlamak zorlaşmaktadır; bu nedenle metodoloji seçimi kritik öneme sahiptir.

Küçük projeler ISO 14064-2'yi kullanabilir mi? Evet, ancak küçük ölçekli projelere yönelik basitleştirilmiş metodolojiler de mevcuttur. Bazı programlar, belirli büyüklüğün altındaki projelere indirimli prosedür uygular.

Sonuç

ISO 14064-2, proje bazlı sera gazı azaltımlarını güvenilir, şeffaf ve karşılaştırılabilir biçimde ölçmenin uluslararası çerçevesini sunar. Taban çizgisi belirleme, addisyonellik kanıtlama ve sızıntı analizi bu çerçevenin üç temel ayağını oluşturur. Kurumsal karbon azaltım hedefleri çerçevesinde proje bazlı azaltımları değerlendiren şirketler için ISO 14064-2, hem iç yönetim hem de dış paydaş güvencesi açısından vazgeçilmez bir araçtır.