İnşaat Malzemelerinde Karbon Ayak İzi: ISO 14067 Rehberi

İnşaat Sektörü ve Karbon Emisyonları

İnşaat sektörü, küresel CO₂ emisyonlarının yaklaşık %38'inden sorumludur. Bu oranın yaklaşık %11'i yapı malzemelerinin üretiminden (gömülü karbon), geri kalanı ise binaların işletme sürecindeki enerji tüketiminden (işletme karbonu) kaynaklanmaktadır.

Bina enerji verimliliğindeki iyileşmeler işletme karbonunu azaltırken, gömülü karbonun toplam bina yaşam döngüsü emisyonları içindeki payı giderek artmaktadır. Bu durum, yapı malzemelerinin karbon ayak izinin doğru hesaplanmasını ve azaltılmasını kritik bir mesele haline getirmektedir.

ISO 14067:2018, yapı malzemelerinin ürün karbon ayak izi hesaplaması için temel referans standardıdır. Ancak inşaat sektöründe, ISO 14067'nin yanı sıra EN 15804 ve ISO 21930 gibi sektöre özgü standartlar da belirleyici rol oynamaktadır.

ISO 14067 standardının genel çerçevesi hakkında bilgi edinmek için kapsamlı rehberimize başvurabilirsiniz.

---

İnşaat Sektöründe Standart Çerçevesi

İnşaat malzemelerinin karbon ayak izi hesaplamasında birden fazla standart etkileşim halindedir. Bu standartlar arasındaki ilişkiyi anlamak, doğru metodolojik tercihlerin yapılabilmesi için önemlidir.

Standart	Kapsam	Uygulama Alanı
ISO 14067:2018	Ürün karbon ayak izi (PCF)	Tüm ürünler (inşaat dahil)
EN 15804:2012+A2:2019	Yapı ürünleri EPD çekirdek kuralları	Avrupa yapı ürünleri
ISO 21930:2017	Yapı ürünleri EPD kuralları	Uluslararası yapı ürünleri
EN 15978:2011	Bina düzeyinde çevresel performans	Tüm bina yaşam döngüsü
ISO 14040/14044	LCA çerçeve ve gereksinimleri	Tüm ürünler

EN 15804 ve ISO 14067 İlişkisi

EN 15804, yapı ürünleri için Çevresel Ürün Beyanı (EPD) hazırlama kurallarını belirler. Bu standart, ISO 14067 ile uyumlu olmasına rağmen bazı ek gereksinimler ve farklılıklar içerir:

• Yaşam döngüsü modülleri: EN 15804, yaşam döngüsünü A1-A5, B1-B7, C1-C4 ve D modüllerine ayırır.
• Zorunlu modüller: EN 15804+A2, A1-A3 (beşikten kapıya) ve C1-C4 (ömür sonu) ile D modülünü (geri kazanım potansiyeli) zorunlu kılar.
• Çevresel göstergeler: GWP'yi üç alt kategoriye ayırır: GWP-fossil, GWP-biogenic ve GWP-luluc (arazi kullanımı ve arazi kullanım değişikliği).

Çevresel Ürün Beyanı (EPD) hakkında detaylı bilgi için ilgili rehberimize göz atabilirsiniz.

---

Temel Yapı Malzemelerinin Karbon Ayak İzi

Çimento ve Beton

Çimento üretimi, tek başına küresel CO₂ emisyonlarının yaklaşık %7-8'inden sorumludur. Çimento üretimindeki emisyonlar iki ana kaynaktan gelir:

1. Proses emisyonları (~%60): Kalsiyum karbonatın (CaCO₃) dekarbonizasyonu sırasında açığa çıkan CO₂. Bu emisyonlar, çimento üretiminin doğasında vardır ve enerji kaynağı değiştirilerek azaltılamaz.
2. Enerji kaynaklı emisyonlar (~%40): Klinker üretimi için gereken yüksek sıcaklık (1.450°C) nedeniyle yakılan fosil yakıtlardan kaynaklanan emisyonlar.

Tipik karbon ayak izi değerleri:

Malzeme	Karbon Ayak İzi (kg CO₂e/ton)	Not
Portland çimentosu (CEM I)	800 - 1.000	Katkısız çimento
Katkılı çimento (CEM II)	550 - 750	Cüruf veya uçucu kül katkılı
Hazır beton (C30/37)	200 - 350	Çimento miktarına bağlı
Prekast beton elemanları	250 - 450	Ürün tipine bağlı

Çelik

Çelik üretimi, kullanılan üretim yöntemine göre farklı karbon ayak izi değerlerine sahiptir:

• Entegre yol (BOF): Demir cevherinden üretim, yaklaşık 1.800-2.200 kg CO₂e/ton çelik
• Elektrik ark ocağı (EAF): Hurda çelikten üretim, yaklaşık 400-700 kg CO₂e/ton çelik

Çelik sektörü, CBAM kapsamındaki en önemli sektörlerden biridir. CBAM gömülü emisyon hesaplama rehberimiz, çelik ürünleri için detaylı bilgi sunmaktadır.

Alüminyum

Alüminyum üretimi, yoğun elektrik tüketimi nedeniyle yüksek karbon ayak izine sahiptir:

• Birincil alüminyum: 8.000-18.000 kg CO₂e/ton (elektrik kaynaklı emisyonlara bağlı olarak büyük fark)
• İkincil (geri dönüştürülmüş) alüminyum: 400-800 kg CO₂e/ton

Ahşap ve Biyobazlı Malzemeler

Ahşap yapı malzemeleri, biyojenik karbon tutumu nedeniyle özel bir konumdadır. Ağaçlar büyüme sürecinde atmosferden CO₂ alır ve bu karbon ahşap ürünlerde depolanır.

ISO 14067 ve EN 15804, biyojenik karbon akışlarının ayrı raporlanmasını gerektirir. Ahşap ürünlerin karbon ayak izi değerlendirilirken:

• GWP-fossil: Fosil kaynaklı emisyonlar (üretim enerjisi, nakliye vb.)
• GWP-biogenic: Biyojenik karbon alımı ve salımı
• GWP-luluc: Orman yönetimi ve arazi kullanım değişikliği

---

İnşaat Malzemeleri İçin Karbon Ayak İzi Hesaplama Adımları

1. Hedef ve Kapsam Tanımlama

İnşaat malzemeleri için hedef ve kapsam tanımlamasında aşağıdaki hususlar dikkate alınmalıdır:

Fonksiyonel birim örnekleri:

• Çimento: 1 ton çimento (CEM I, 42.5R)
• Beton: 1 m³ hazır beton (C30/37, XC2 çevresel sınıfı)
• Çelik: 1 ton yapısal çelik profil (S355)
• Tuğla: 1 m² duvar (belirli kalınlıkta)
• Yalıtım: 1 m² yalıtım, R=3.5 m²K/W termal direnç

Sistem sınırları (EN 15804 modülleri):

Modül	Açıklama	Zorunlu (EN 15804+A2)
A1	Hammadde temini	Evet
A2	Hammadde nakliyesi	Evet
A3	Üretim	Evet
A4	Şantiyeye nakliye	Hayır
A5	Montaj/kurulum	Hayır
B1-B7	Kullanım aşaması	Hayır
C1	Söküm/yıkım	Evet
C2	Atık nakliyesi	Evet
C3	Atık işleme	Evet
C4	Bertaraf	Evet
D	Geri kazanım potansiyeli	Evet (ayrı raporlama)

2. Veri Toplama

İnşaat malzemeleri için veri toplama süreci, üretim tesisinin karmaşıklığına bağlı olarak farklılık gösterir. Aşağıdaki veriler tipik olarak toplanmalıdır:

Birincil veriler (üretim tesisinden):

• Hammadde tüketim miktarları
• Enerji tüketimleri (elektrik, doğalgaz, kömür, alternatif yakıtlar)
• Üretim miktarları ve verimlilik oranları
• Atık miktarları ve yönetim yöntemleri
• Su tüketimi
• Nakliye mesafeleri ve araç türleri

İkincil veriler (veritabanlarından):

• Hammadde üretim süreçleri (ecoinvent, GaBi)
• Enerji üretimi emisyon faktörleri
• Nakliye emisyon faktörleri
• Atık yönetimi emisyon faktörleri

LCA veri kalitesi konusundaki rehberimiz, veri toplama sürecinde size yol gösterecektir.

3. Tahsis ve Özel Durumlar

İnşaat malzemeleri üretiminde sıkça karşılaşılan tahsis durumları şunlardır:

• Çimento üretimi: Klinker üretiminde alternatif yakıt kullanımı ve atık ısı geri kazanımı
• Çelik üretimi: Cüruf, yüksek fırın gazı gibi yan ürünlerin tahsisi
• Beton üretimi: Katkı malzemelerinin (uçucu kül, cüruf) ekonomik veya fiziksel tahsisi
• Geri dönüşüm: Çelik, alüminyum ve cam gibi malzemelerde açık döngü geri dönüşüm tahsisi

EN 15804+A2, ömür sonu ve geri kazanım potansiyeli için spesifik tahsis kuralları tanımlar. Özellikle Modül D hesaplaması, geri dönüştürülmüş malzeme kullanımının faydalarını yansıtır.

---

CBAM ve İnşaat Malzemeleri

AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), inşaat sektörünü doğrudan etkileyen bir düzenlemedir. CBAM kapsamındaki yapı malzemeleri şunlardır:

• Çimento ve klinker: Doğrudan CBAM kapsamında
• Demir ve çelik: Doğrudan CBAM kapsamında
• Alüminyum: Doğrudan CBAM kapsamında

CBAM, ISO 14067'den farklı bir hesaplama metodolojisi kullansa da temel prensipler benzerdir. Gömülü emisyon kavramı hakkında detaylı bilgi için ilgili rehberimize başvurabilirsiniz.

ISO 14067 ve CBAM Hesaplama Farklılıkları

Husus	ISO 14067	CBAM
Kapsam	Tüm sera gazları, tüm yaşam döngüsü	Doğrudan ve dolaylı emisyonlar
Sistem sınırı	Beşikten kapıya veya beşikten mezara	Üretim tesisi odaklı
Dolaylı emisyonlar	Yukarı akış süreçleri dahil	Elektrik tüketimi odaklı
Tahsis	ISO 14044 hiyerarşisi	CBAM spesifik kurallar
Raporlama	ISO 14067 formatı	CBAM beyan formatı

---

Karbon Azaltma Stratejileri

İnşaat malzemelerinde karbon ayak izi azaltma, sektörün dekarbonizasyonu için kritik öneme sahiptir:

Çimento ve Beton

• Klinker ikame malzemeleri: Uçucu kül, yüksek fırın cürufu, doğal puzolanlar kullanarak klinker oranını düşürme
• Alternatif yakıtlar: Atık türevli yakıtlar ve biyokütle kullanımı
• Karbon yakalama ve depolama (CCS): Proses emisyonlarını yakalama teknolojileri
• Yeni bağlayıcı sistemleri: Düşük karbonlu alternatif çimento formülasyonları
• Beton optimizasyonu: Aşırı çimento kullanımından kaçınarak beton tasarım optimizasyonu

Çelik

• Hurda oranını artırma: EAF üretiminde hurda kullanım oranının yükseltilmesi
• Hidrojen bazlı indirgeme: Kömür yerine yeşil hidrojen kullanımı (DRI-EAF)
• Yenilenebilir enerji: Elektrik ark ocaklarında yenilenebilir enerji kullanımı
• Malzeme verimliliği: Yapısal optimizasyon ile çelik kullanımının azaltılması

Tasarım Aşamasında

• Malzeme seçimi: Düşük karbonlu malzeme alternatiflerinin değerlendirilmesi
• Yapısal optimizasyon: Malzeme kullanımının yapısal analiz ile optimize edilmesi
• Modüler tasarım: Sökülebilir ve yeniden kullanılabilir yapı elemanları
• Yerel malzeme kullanımı: Nakliye emisyonlarını azaltmak için yerel kaynak tercih etme

---

Yapı Malzemesi EPD'leri

Yapı malzemeleri için Çevresel Ürün Beyanı (EPD) hazırlama, ISO 14067 kapsamındaki karbon ayak izi verilerini de içeren kapsamlı bir çevresel performans belgesidir.

EPD Hazırlama Süreci

1. PCR belirleme: EN 15804 bazlı uygun PCR'ın seçilmesi
2. LCA çalışması: ISO 14044 ve EN 15804 uyumlu yaşam döngüsü değerlendirmesi
3. EPD taslağı: Program Operatörü formatına uygun EPD hazırlanması
4. Bağımsız doğrulama: Üçüncü taraf doğrulayıcı tarafından inceleme
5. Yayımlama: Program Operatörü tarafından kayıt ve yayımlama

Önemli Program Operatörleri

• IBU (Institut Bauen und Umwelt): Almanya merkezli, yapı ürünleri odaklı
• EPD International: İsveç merkezli, tüm sektörler dahil yapı ürünleri
• BRE Global: İngiltere merkezli, BREEAM entegrasyonu
• INIES: Fransa merkezli, Fransız yapı ürünleri veritabanı

ISO 14067 doğrulama ve raporlama süreçleri hakkında daha fazla bilgi edinmek için ilgili rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Sonuç

İnşaat malzemelerinde karbon ayak izi hesaplama, ISO 14067 ve EN 15804 gibi standartların birlikte uygulanmasını gerektiren karmaşık ama kritik bir süreçtir. CBAM düzenlemesi, yapı malzemelerinin karbon ayak izinin ekonomik bir boyut kazanmasına neden olmuştur.

Yapı malzemelerinizin karbon ayak izini hesaplamak, EPD hazırlamak veya CBAM uyumlu raporlama süreçlerinizi yönetmek için CarbonEmit ekibimizle iletişime geçebilirsiniz. İnşaat sektöründe deneyimli uzmanlarımız, tüm süreçlerde size profesyonel destek sağlayacaktır.