Ambalaj Sektöründe Karbon Ayak İzi: Hesaplama ve Azaltım

Ambalaj Sektörü ve Karbon Emisyonları

Ambalaj sektörü, küresel plastik üretiminin yaklaşık %40'ını tüketmekte ve toplam endüstriyel karbon emisyonlarında önemli bir paya sahip bulunmaktadır. Ambalajın karbon ayak izi, yalnızca malzeme üretiminden değil; dönüştürme, dolum, dağıtım ve ömür sonu yönetimi aşamalarının tamamından kaynaklanmaktadır.

Avrupa Birliği'nin Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Yönetmeliği (PPWR) revizyonu, ambalaj sektöründe çevresel performansın ölçülmesi ve raporlanması konusunda yeni gereksinimler getirmektedir. Bu bağlamda ISO 14067:2018, ambalaj malzemelerinin karbon ayak izi hesaplaması için temel metodolojik referans standardıdır.

ISO 14067 standardının genel prensipleri hakkında detaylı bilgi için kapsamlı rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Ambalaj Malzemelerinin Karbon Ayak İzi Profilleri

Plastik Ambalajlar

Plastik ambalajlar, hafif olmaları nedeniyle nakliye emisyonlarını düşürür, ancak fosil kaynaklı hammadde kullanımı nedeniyle üretim aşamasında yüksek karbon ayak izine sahiptir.

Plastik Türü	Karbon Ayak İzi (kg CO₂e/kg)	Yaygın Kullanım
PET	2,5 - 3,5	İçecek şişeleri, gıda kapları
HDPE	1,8 - 2,5	Süt şişeleri, deterjan kapları
LDPE/LLDPE	1,8 - 2,3	Esnek ambalajlar, filmler
PP	1,7 - 2,3	Gıda kapları, kapaklar
PS	2,5 - 3,5	Tek kullanımlık kaplar, köpük
PVC	1,5 - 2,5	Blister ambalajlar

Geri dönüştürülmüş plastikler önemli ölçüde daha düşük karbon ayak izine sahiptir. Örneğin, rPET'in karbon ayak izi virgin PET'e kıyasla %30-50 daha düşüktür.

Kağıt ve Karton Ambalajlar

Kağıt ve karton ambalajlar, yenilenebilir kaynaklardan üretilir ve biyojenik karbon içerir. Ancak üretim sürecinde önemli miktarda enerji ve su tüketilir.

• Birincil (virgin) oluklu mukavva: 0,5 - 1,0 kg CO₂e/kg
• Geri dönüştürülmüş oluklu mukavva: 0,3 - 0,7 kg CO₂e/kg
• Beyaz karton: 0,8 - 1,5 kg CO₂e/kg
• Kraft kağıt: 0,4 - 0,9 kg CO₂e/kg

ISO 14067, kağıt ambalajlardaki biyojenik karbon akışlarının fosil emisyonlardan ayrı raporlanmasını gerektirir.

Cam Ambalajlar

Cam üretimi, yüksek sıcaklık gerektirmesi (~1.500°C) nedeniyle enerji yoğun bir süreçtir:

• Birincil cam: 0,7 - 1,2 kg CO₂e/kg
• %50 geri dönüştürülmüş cam içerikli: 0,5 - 0,9 kg CO₂e/kg
• %80 geri dönüştürülmüş cam içerikli: 0,3 - 0,6 kg CO₂e/kg

Camın yüksek ağırlığı, nakliye emisyonlarını artıran önemli bir faktördür. Fonksiyonel birim bazında değerlendirildiğinde, cam ambalajların karbon ayak izi plastik alternatiflere kıyasla daha yüksek olabilir.

Metal Ambalajlar

• Alüminyum kutu (birincil): 8 - 15 kg CO₂e/kg
• Alüminyum kutu (geri dönüştürülmüş): 0,5 - 2 kg CO₂e/kg
• Çelik kutu (tinplate): 1,5 - 3 kg CO₂e/kg
• Çelik kutu (geri dönüştürülmüş): 0,5 - 1,5 kg CO₂e/kg

Alüminyumun geri dönüşüm avantajı çok yüksektir; geri dönüştürülmüş alüminyum, birincil alüminyuma kıyasla %90-95 daha az enerji tüketir.

---

ISO 14067 Kapsamında Ambalaj Karbon Ayak İzi Hesaplama

Fonksiyonel Birim Tanımlama

Ambalaj ürünlerinde fonksiyonel birim tanımlama, ambalajın işlevini yansıtacak şekilde yapılmalıdır. Ambalajın temel işlevi, ürünü korumak, muhafaza etmek ve tüketiciye ulaştırmaktır.

Malzeme üreticileri için (B2B):

• 1 ton PET granül (şişe sınıfı)
• 1.000 m² oluklu mukavva (belirli kalınlık ve flüt tipi)
• 1 ton cam ambalaj (belirli renk ve kalınlık)

Ambalaj dönüştürücüleri için:

• 1.000 adet 500 ml PET şişe
• 1.000 adet standart pizza kutusu (30 cm)
• 1.000 adet 330 ml alüminyum kutu

İşlevsel (karşılaştırma amaçlı):

• 1 litre içeceğin ambalajlanması ve tüketiciye ulaştırılması
• 1 kg gıdanın 12 ay boyunca muhafaza edilmesi
• 1 paket perakende ürünün şantiye/depodan tüketiciye nakliyesi

Karşılaştırmalı çalışmalarda fonksiyonel birimin, ambalajın sağladığı koruma işlevini, raf ömrünü ve ürün kaybı oranlarını dikkate alması gerekmektedir.

Sistem Sınırları

Ambalaj ürünleri için ISO 14067 uyumlu sistem sınırları:

Beşikten kapıya:

1. Hammadde çıkarımı ve işlenmesi
2. Malzeme üretimi (reçine, hamur, cam eritmesi, metal üretimi)
3. Ambalaj dönüştürme (şişirme, baskı, kesim, katlama)
4. Nakliye (hammadde, ara ürünler arası)

Beşikten mezara (ek olarak): 5. Dolum ve paketleme 6. Dağıtım ve perakende 7. Tüketici kullanımı 8. Ömür sonu yönetimi (geri dönüşüm, enerji geri kazanımı, düzenli depolama)

Ömür Sonu Senaryoları

Ambalaj karbon ayak izi hesaplamasında ömür sonu yönetimi, sonuçlar üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. ISO 14067, ömür sonu senaryolarının gerçekçi ve belgelenebilir olmasını gerektirir.

Ömür sonu seçenekleri ve etkileri:

Seçenek	CO₂ Etkisi	Açıklama
Kapalı döngü geri dönüşüm	Negatif katkı	Aynı ürüne geri dönüşüm
Açık döngü geri dönüşüm	Negatif/nötr	Farklı ürüne geri dönüşüm
Enerji geri kazanımı	Kısmi ofset	Yakma ile enerji üretimi
Kompostlama	Düşük emisyon	Biyobazlı malzemeler
Düzenli depolama	Emisyon	Bozunma kaynaklı metan

---

Geri Dönüşüm ve Tahsis: Kritik Metodolojik Seçim

Ambalaj sektöründe geri dönüşüm tahsisi, karbon ayak izi sonuçlarını en çok etkileyen metodolojik seçimlerden biridir. Farklı tahsis yaklaşımları, farklı sonuçlar verir:

Kesim Kuralı (Cut-off / Recycled Content)

Bu yaklaşımda, geri dönüştürülmüş hammadde kullanımı "ücretsiz" girdi olarak kabul edilir ve yalnızca geri dönüşüm prosesinin emisyonları dahil edilir. Ömür sonu geri dönüşüm ise sistemin dışında tutulur.

• Avantajı: Geri dönüştürülmüş içerik kullanımını teşvik eder
• Dezavantajı: Geri dönüşüme verilebilirlik teşvik edilmez

Yerine Geçme (Substitution / End-of-life)

Bu yaklaşımda, ömür sonu geri dönüşüm ile üretilen ikincil malzeme, birincil malzeme üretimini ikame ettiği kabul edilerek bir kredi verilir.

• Avantajı: Geri dönüştürülebilir malzeme tasarımını teşvik eder
• Dezavantajı: Gelecek varsayımlarına bağımlılık

50/50 Yöntemi

Geri dönüşümün faydası, malzeme üreticisi ve ömür sonu yöneticisi arasında eşit olarak paylaştırılır.

Circular Footprint Formula (CFF)

AB Ürün Çevresel Ayak İzi (PEF) yöntemi tarafından önerilen formül, malzeme kalitesi, geri dönüşüm oranı ve piyasa koşullarını dikkate alan parametrik bir yaklaşımdır.

Tahsis yöntemleri konusundaki detaylı rehberimiz, bu seçimler arasındaki farkları derinlemesine incelemektedir.

---

Ambalaj Türlerine Göre Karşılaştırmalı Analiz

Farklı ambalaj türlerinin karbon ayak izini karşılaştırırken, fonksiyonel birimin doğru tanımlanması kritik öneme sahiptir. Basit kütle bazlı karşılaştırmalar yanıltıcı olabilir.

Örnek: 1 Litre İçecek Ambalajı

Ambalaj Türü	Ağırlık (g)	Karbon Ayak İzi (g CO₂e/ambalaj)
PET şişe (500 ml x 2)	2 x 25 = 50	100 - 175
Cam şişe (tek kullanım)	350	250 - 400
Cam şişe (depozitolu, 10 kullanım)	350 (amortize)	50 - 100
Alüminyum kutu (330 ml x 3)	3 x 15 = 45	90 - 180
Karton kutu (Tetra Pak)	30	50 - 100

Bu karşılaştırma, ambalaj seçiminin karbon ayak izi üzerindeki etkisini net olarak göstermektedir. Ancak ISO 14067, kamuya açık karşılaştırmalı beyanlar için aynı PCR'a uygun hesaplamalar yapılmasını ve eleştirel inceleme (critical review) sürecinden geçilmesini zorunlu kılmaktadır.

---

Ambalaj Sektöründe Karbon Azaltma Stratejileri

Malzeme Seçimi ve Tasarım

• Hafifletme (lightweighting): Ambalaj ağırlığının işlevsellik korunarak azaltılması
• Mono-malzeme tasarım: Geri dönüşümü kolaylaştırmak için tek malzeme kullanımı
• Geri dönüştürülmüş içerik: Ambalajlarda geri dönüştürülmüş malzeme oranının artırılması
• Biyobazlı malzemeler: Fosil kaynaklı plastiklerin biyobazlı alternatiflerle değiştirilmesi
• Gereksiz ambalajın eliminasyonu: Ambalaj katmanlarının optimize edilmesi

Üretim Süreçlerinde

• Enerji verimliliği: Şişirme, ekstrüzyon ve baskı makinelerinin optimizasyonu
• Yenilenebilir enerji: Üretim tesislerinde yeşil enerji kullanımı
• Fire azaltma: Üretim kayıplarının minimizasyonu ve dahili geri dönüşüm
• Dijital baskı: Konvansiyonel flekso ve gravür baskıya alternatif

Döngüsel Ekonomi Yaklaşımları

• Yeniden kullanım sistemleri: Depozitolu ambalaj, yeniden doldurma istasyonları
• Geri dönüşüm altyapısı: Toplama ve ayırma sistemlerinin geliştirilmesi
• Kimyasal geri dönüşüm: Kontamine veya karışık plastik atıkların geri dönüşümü
• Endüstriyel simbiyoz: Bir sektörün atığının diğerinin hammaddesi olması

---

Ambalaj ve Gıda İsrafı İlişkisi

Ambalajın karbon ayak izi değerlendirilirken, ambalajın gıda israfını önleme işlevi de dikkate alınmalıdır. Gıda israfı, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %8-10'undan sorumludur. Uygun ambalaj, raf ömrünü uzatarak gıda israfını ve dolayısıyla emisyonları azaltabilir.

Bu durum, ambalajın karbon ayak izini değerlendirirken sistem düzeyinde bir bakış açısı gerektirir. Daha az ambalaj her zaman daha düşük toplam emisyon anlamına gelmeyebilir.

Yaşam döngüsü değerlendirmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için LCA rehberimize başvurabilirsiniz.

---

AB Düzenlemeleri ve Ambalaj Karbon Ayak İzi

Avrupa Birliği, ambalaj sektöründe kapsamlı düzenleyici reformlar yürütmektedir:

PPWR (Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Yönetmeliği)

• Geri dönüştürülmüş içerik zorunlulukları (plastik ambalajlarda artan oranlar)
• Yeniden kullanım hedefleri (belirli ambalaj kategorileri için)
• Geri dönüştürülebilirlik gereksinimleri
• Ambalaj minimizasyonu kuralları

Ürün Çevresel Ayak İzi (PEF)

AB PEF yöntemi, ambalaj malzemeleri için harmonize çevresel performans hesaplama kuralları geliştirmektedir. PEF, ISO 14067 ile uyumlu olmakla birlikte ek gereksinimler içerir.

Karbon Etiketleme

Ambalaj ürünlerinde karbon etiketleme, tüketici bilgilendirmesinin önemli bir aracıdır. Karbon etiketleme trendleri hakkında güncel gelişmeler için ilgili rehberimize başvurabilirsiniz.

---

Türkiye Ambalaj Sektörü İçin Öneriler

Türkiye, ambalaj üretimi ve ihracatında önemli bir ülkedir. AB pazarına yönelik ihracat yapan firmalar için ISO 14067 uyumlu karbon ayak izi çalışmaları giderek daha gerekli hale gelmektedir.

Öncelikli Adımlar

1. Mevcut durum analizi: Ambalaj portföyünün karbon ayak izi profilinin belirlenmesi
2. Veri altyapısı oluşturma: Enerji, hammadde ve atık verilerinin sistematik toplanması
3. Pilot çalışma: En yüksek hacimli ürünle ISO 14067 uyumlu pilot hesaplama
4. Azaltma yol haritası: Kısa, orta ve uzun vadeli karbon azaltma stratejileri
5. Doğrulama: Bağımsız üçüncü taraf doğrulaması ile güvenilirlik sağlama

ISO 14067 doğrulama ve raporlama süreçleri hakkında bilgi edinmek için rehberimize göz atabilirsiniz.

---

Sonuç

Ambalaj sektöründe karbon ayak izi hesaplama, malzeme çeşitliliği, geri dönüşüm tahsisi ve ömür sonu senaryoları nedeniyle dikkatli metodolojik tercihler gerektiren bir süreçtir. ISO 14067, bu hesaplamalar için sağlam bir çerçeve sunarken, döngüsel ekonomi prensipleriyle bütünleşik bir yaklaşım, hem çevresel hem de ticari faydalar sağlayacaktır.

Ambalaj ürünlerinizin karbon ayak izini hesaplamak, azaltma stratejileri geliştirmek veya AB düzenlemelerine uyum sağlamak için CarbonEmit ekibimizle iletişime geçebilirsiniz. Ambalaj sektöründe uzman kadromuz, ISO 14067 uyumlu tüm süreçlerde size profesyonel destek sağlayacaktır.