Sosyal Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (S-LCA): Kapsamlı Rehber

Sosyal LCA Nedir?

Sosyal Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (Social Life Cycle Assessment -- S-LCA), bir ürünün veya hizmetin yaşam döngüsü boyunca ortaya çıkan sosyal ve sosyoekonomik etkileri sistematik olarak değerlendiren bir metodolojdir. Çevresel LCA (E-LCA) ile yapısal olarak benzer bir çerçeveye sahip olup, çevresel etkiler yerine insan hakları, çalışma koşulları, toplum sağlığı ve yönetişim gibi sosyal boyutlara odaklanır.

UNEP (Birleşmiş Milletler Çevre Programı) tarafından 2009 yılında yayımlanan ve 2020'de güncellenen "Guidelines for Social Life Cycle Assessment of Products and Organizations" kılavuzu, S-LCA'nın referans çerçevesini oluşturur.

---

S-LCA'nın Önemi ve Bağlamı

Neden Sosyal Etkileri Değerlendirmeliyiz?

Sürdürülebilirlik, yalnızca çevresel boyutla sınırlı değildir. Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SDG'ler), sürdürülebilirliğin ekonomik, çevresel ve sosyal boyutlarının bütünleşik olarak ele alınmasını gerektirmektedir.

Günümüzde tedarik zincirleri küreselleşmiştir ve bir ürünün yaşam döngüsü boyunca birçok farklı ülkede, farklı çalışma koşullarında üretim süreçleri gerçekleşir. Bu süreçlerin sosyal etkilerini anlamak ve yönetmek, sorumlu iş yapma pratiğinin ayrılmaz parçasıdır.

Regülatif Baskılar

• AB Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi (CSDDD): Tedarik zincirinde insan hakları ve çevresel durum tespiti zorunluluğu
• AB CSRD: Sosyal konularda raporlama gereksinimleri
• BM İş ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri: Kurumsal insan hakları sorumluluğu
• Ulusal tedarik zinciri yasaları: Almanya (LkSG), Fransa (Devoir de Vigilance) gibi ülkelerdeki düzenlemeler

---

S-LCA Çerçevesi

S-LCA, çevresel LCA'nın dört aşamalı yapısını takip eder:

Aşama 1: Amaç ve Kapsam Tanımı

• Çalışmanın amacı ve hedef kitlesi
• Ürün sistemi ve fonksiyonel birim
• Sistem sınırları
• Paydaş grupları ve etki kategorileri seçimi
• Veri toplama stratejisi

Aşama 2: Envanter Analizi (Sosyal LCI)

• Paydaş gruplarına göre veri toplama
• Alt kategori göstergelerinin ölçülmesi
• Nitel ve nicel veri entegrasyonu
• Veri kaynaklarının belirlenmesi

Aşama 3: Etki Değerlendirmesi (S-LCIA)

• Envanter verilerinin etki kategorileriyle ilişkilendirilmesi
• Karakterizasyon ve değerlendirme
• Performans referans noktalarının (benchmarks) kullanımı

Aşama 4: Yorumlama

• Sıcak noktaların belirlenmesi
• Hassasiyet analizi
• Sınırlılıkların tartışılması
• Önerilerin geliştirilmesi

---

Paydaş Grupları

UNEP S-LCA kılavuzları beş temel paydaş grubu tanımlar:

Paydaş Grubu	Açıklama	Örnek Alt Kategoriler
Çalışanlar	Ürün yaşam döngüsündeki tüm çalışanlar	Adil ücret, çalışma saatleri, sağlık ve güvenlik, çocuk işçiliği
Yerel Topluluklar	Üretim tesislerinin bulunduğu topluluklar	Toplum sağlığı, arazi hakları, kültürel miras, istihdam
Toplum	Genel olarak toplum	Teknoloji transferi, yolsuzluk, kamu taahhütleri
Tüketiciler	Son kullanıcılar	Ürün güvenliği, gizlilik, şeffaflık, erişilebilirlik
Değer Zinciri Aktörleri	Tedarikçiler, iş ortakları	Adil ticaret, rekabet, tedarikçi ilişkileri

---

Sosyal Etki Kategorileri ve Alt Kategoriler

Çalışanlarla İlgili Alt Kategoriler

Alt Kategori	Göstergeler	İlgili Uluslararası Çerçeve
Zorla çalıştırma	Zorla çalıştırma vakaları, sözleşme koşulları	ILO C29, C105
Çocuk işçiliği	Çocuk işçi oranı, eğitime erişim	ILO C138, C182
Adil ücret	Yaşam ücreti oranı, asgari ücretle karşılaştırma	İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
Çalışma saatleri	Haftalık çalışma saati, fazla mesai	ILO C1, C30
İş sağlığı ve güvenliği	Kaza oranı, meslek hastalıkları	ILO C155
Örgütlenme özgürlüğü	Sendikalaşma oranı, toplu sözleşme	ILO C87, C98
Ayrımcılık yapılmaması	Cinsiyet ücret farkı, fırsat eşitliği	ILO C100, C111
Sosyal güvenlik	Sigortalılık oranı, emeklilik hakları	İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi

Yerel Topluluklarla İlgili Alt Kategoriler

• Toplum sağlığı ve güvenliği
• Yerel istihdam katkısı
• Arazi hakları ve mülkiyet
• Kültürel mirasın korunması
• Güvenli ve sağlıklı yaşam koşulları
• Yerel topluluk katılımı

Toplumla İlgili Alt Kategoriler

• Yolsuzlukla mücadele
• Teknoloji transferi
• Kamu politikasına katkı
• Ekonomik kalkınma

Tüketicilerle İlgili Alt Kategoriler

• Sağlık ve güvenlik
• Geri bildirim mekanizmaları
• Tüketici gizliliği
• Şeffaflık
• Ürün ömrü sonu sorumluluğu

---

Veri Toplama Yöntemleri

S-LCA'da veri toplama, çevresel LCA'dan farklı zorluklar taşır:

Jenerik (Sektörel/Ülke) Veriler

• ILO istatistikleri
• Dünya Bankası göstergeleri
• Social Hotspots Database (SHDB)
• PSILCA veritabanı
• Sektörel raporlar ve endeksler

Spesifik (Tesis/Kuruluş) Veriler

• Anketler ve mülakatlar
• Tesis denetimleri (sosyal denetim)
• İşçi ve topluluk görüşmeleri
• Kurumsal sosyal sorumluluk raporları
• Sertifikasyon ve denetim raporları

Veri Zorlukları

S-LCA'da veri toplama, çevresel LCA'ya kıyasla daha zorludur:

• Sosyal göstergelerin nicelleştirilmesi güçtür
• Bölgesel ve kültürel bağlam farklılıkları
• Dinamik ve değişken koşullar
• Tedarik zinciri derinliğindeki veri erişimi zorlukları
• Nitel verilerin standartlaştırılması

---

S-LCA ile E-LCA Karşılaştırması

Özellik	E-LCA	S-LCA
Odak	Çevresel etkiler	Sosyal ve sosyoekonomik etkiler
Veri türü	Ağırlıklı nicel	Nicel ve nitel karma
Referans akışı	Ürün akışı (kg, kWh)	Çalışma saati, katma değer
Zaman boyutu	Kümülatif etkiler	Anlık ve dinamik koşullar
Etki mekanizması	Fiziksel/kimyasal	Sosyal/ekonomik/politik
Standart	ISO 14040/14044	UNEP kılavuzları (standart değil)
Veritabanları	ecoinvent, GaBi	SHDB, PSILCA
Olgunluk	Yüksek	Gelişmekte

---

Yaşam Döngüsü Sürdürülebilirlik Değerlendirmesi (LCSA)

LCSA, üç yaşam döngüsü değerlendirmesini bütünleştirir:

LCSA = E-LCA + S-LCA + LCC

• E-LCA: Çevresel yaşam döngüsü değerlendirmesi (ISO 14040/14044)
• S-LCA: Sosyal yaşam döngüsü değerlendirmesi (UNEP kılavuzları)
• LCC: Yaşam döngüsü maliyet analizi (çevresel LCC)

Bu bütünleşik yaklaşım, sürdürülebilirliğin üç boyutunu (çevre, sosyal, ekonomi) tek bir çerçevede ele alır ve karar vericilere kapsamlı bilgi sunar. LCSA, Scope 1-2-3 emisyonları gibi çevresel göstergelerin yanı sıra sosyal ve ekonomik boyutları da kapsayarak bütüncül bir değerlendirme sağlar.

---

S-LCA Uygulama Adımları

Adım 1: Tedarik Zincirini Haritalayın

• Ürünün yaşam döngüsündeki tüm süreçleri ve konumları belirleyin
• Tedarik zincirinin hangi ülkelerde ve sektörlerde faaliyet gösterdiğini haritalayın
• Riskli bölgeleri ve sektörleri ön tarama ile belirleyin

Adım 2: Sıcak Noktaları Belirleyin

• SHDB veya PSILCA gibi jenerik veritabanlarını kullanarak ön analiz yapın
• Yüksek riskli ülke-sektör kombinasyonlarını belirleyin
• Öncelikli paydaş gruplarını ve alt kategorileri seçin

Adım 3: Spesifik Veri Toplayın

• Sıcak nokta olarak belirlenen süreçler için detaylı veri toplayın
• Tesis denetimleri, işçi anketleri, topluluk görüşmeleri düzenleyin
• Mevcut sertifikasyon ve denetim raporlarından yararlanın

Adım 4: Değerlendirin ve Raporlayın

• Sonuçları paydaş grubu ve alt kategori bazında raporlayın
• İyileştirme fırsatlarını belirleyin
• Sınırlılıkları açıkça belirtin

---

Sektörel Uygulamalar

Tekstil ve Hazır Giyim

Küresel tekstil tedarik zinciri, çocuk işçiliği, düşük ücretler, uzun çalışma saatleri ve iş güvenliği riskleri açısından yüksek sosyal etkilere sahiptir. S-LCA, tedarik zincirindeki sosyal sıcak noktaları belirlemek için kullanılmaktadır.

Elektronik

Nadir toprak elementleri ve kobalt madenciliği, çatışma mineralleri, fabrika çalışma koşulları gibi konularda yüksek sosyal risk taşır.

Gıda ve Tarım

Mevsimlik işçilik, adil ticaret, su hakları, arazi kullanım hakları ve gıda güvenliği konularında sosyal etkiler önemlidir.

İnşaat

İş güvenliği, göçmen işçi hakları, yerel topluluk etkileri ve arazi hakları konularında sosyal riskler mevcuttur.

---

Sonuç ve Gelecek Perspektifi

S-LCA, sürdürülebilirlik değerlendirmesinin giderek daha önemli bir bileşeni haline gelmektedir. AB'nin tedarik zinciri durum tespiti düzenlemeleri, kurumsal sürdürülebilirlik raporlama gereksinimleri ve tüketici beklentileri, sosyal etkilerin sistematik olarak değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Metodolojik olgunluğu çevresel LCA'ya kıyasla henüz gelişmekte olan S-LCA, veritabanlarının gelişmesi, standardizasyon çabalarının ilerlemesi ve dijital araçların yaygınlaşmasıyla birlikte önümüzdeki yıllarda daha da güçlenecektir.

Sosyal yaşam döngüsü değerlendirmesi ve bütünleşik sürdürülebilirlik analizleri için profesyonel destek almak ister misiniz? CarbonEmit ile iletişime geçerek tedarik zincirinizin sosyal etkilerini sistematik olarak değerlendirebilirsiniz.