Gıda Sektöründe EPD: Şeffaflık ve Sürdürülebilirlik

Gıda Sektöründe Çevresel Şeffaflık

Gıda sistemi, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %26-34'ünden sorumludur. Tarımsal üretim, gıda işleme, ambalajlama, dağıtım, perakende, tüketim ve atık yönetimi gibi yaşam döngüsü aşamalarının her biri önemli çevresel etkiler taşır.

Çevresel Ürün Beyanları (EPD), gıda ürünlerinin çevresel etkilerini şeffaf ve karşılaştırılabilir bir formatta sunarak tüketicilerin, perakendecilerin ve politika yapıcıların bilinçli kararlar vermesine yardımcı olur.

---

Gıda LCA'sının Özellikleri

Gıda sektöründe LCA uygulaması, diğer sektörlerden bazı önemli farklılıklar taşır:

Tarımsal Üretim Aşaması

Gıda ürünlerinin çevresel etkisinin büyük bölümü genellikle tarımsal üretim aşamasından kaynaklanır:

• Arazi kullanımı ve arazi kullanımı değişikliği: Ormansızlaşma, biyoçeşitlilik kaybı
• Gübre kullanımı: N2O emisyonları (güçlü sera gazı), ötrofikasyon
• Hayvancılık: Enterik fermantasyon (CH4), gübre yönetimi
• Su tüketimi: Sulama, bölgesel su kıtlığı
• Pestisit kullanımı: Toksisite etkileri

Biyojenik Karbon

Gıda ürünleri biyojenik karbon içerir. Bitkisel ürünlerin fotosentez yoluyla atmosferden aldığı CO2 ve gıda atıklarının bozunmasında salınan biyojenik CO2 ve metan, LCA'da dikkatli bir şekilde modellenmelidir.

Mevsimsellik ve Coğrafi Değişkenlik

Tarımsal üretim, iklim koşullarına, toprak yapısına, su mevcudiyetine ve tarımsal uygulamalara bağlı olarak büyük değişkenlik gösterir. Bu durum veri kalitesi açısından özel zorluklar yaratır.

---

Gıda EPD'si İçin PCR'ler

EPD International -- Gıda PCR'leri

EPD International, gıda sektörü için çeşitli PCR'ler sunmaktadır:

PCR	Kapsam
PCR 2012:06	Süt ve süt ürünleri
PCR 2013:09	Et ve et ürünleri
PCR 2019:01	Biralar ve malt içecekler
PCR 2012:07	İşlenmiş meyve ve sebzeler
CPC Group 21	Tahıllar ve bitkisel ürünler

PEF Kategori Kuralları (PEFCR)

AB Ürün Çevresel Ayak İzi kapsamında gıda sektörü için pilot PEFCR'ler geliştirilmiştir:

• Süt ürünleri
• Bira
• Şarap
• Zeytinyağı
• Makarna
• Et ürünleri
• Deniz ürünleri

---

Gıda EPD'sinin Yaşam Döngüsü Aşamaları

A1: Tarımsal Üretim / Hammadde

Genellikle gıda ürünlerinin çevresel etkisinin en büyük kısmını oluşturur:

Etki Kaynağı	İlgili Etki Kategorileri
Gübre (N) üretimi ve kullanımı	GWP, EP, AP
Arazi kullanımı değişikliği	GWP-luluc, biyoçeşitlilik
Sulama	Su kullanımı
Pestisit kullanımı	Ekotoksisite, insan toksisitesi
Enterik fermantasyon	GWP (CH4)
Gübre yönetimi	GWP (CH4, N2O), EP
Tarımsal makineler	GWP (dizel), kaynak tüketimi

A2: Taşıma

Hammaddelerin işleme tesisine taşınması:

• Yerel ürünler vs. ithal ürünler arasındaki önemli fark
• Soğuk zincir taşımanın ek enerji tüketimi
• Hava taşımacılığının yüksek etkisi

A3: Gıda İşleme

• Enerji tüketimi (ısıtma, soğutma, kurutma)
• Su kullanımı ve atıksu
• Gıda kaybı ve yan ürünler
• Ambalajlama süreçleri

A4: Dağıtım

• Depolama (soğuk hava depoları)
• Perakende dağıtımı
• Soğuk zincir bütünlüğü

B1: Perakende ve Tüketim

• Perakende depolama (soğutma)
• Evde saklama ve pişirme
• Gıda israfı (tüketici düzeyinde)

C: Yaşam Sonu

• Gıda atıklarının biyolojik işlenmesi (kompost, anaerobik çürüme)
• Ambalaj atıklarının geri dönüşümü veya bertarafı
• Kanalizasyon

---

Fonksiyonel Birim ve Beyan Birimi

Gıda EPD'lerinde fonksiyonel birim veya beyan birimi tanımı, ürünün türüne göre değişir:

Ürün Türü	Beyan/Fonksiyonel Birim Örnekleri
İçecekler	1 litre veya 1 porsiyon (330 ml)
Süt ürünleri	1 kg veya 1 porsiyon
Et ürünleri	1 kg veya 1 porsiyon
Tahıllar	1 kg
Hazır yemekler	1 porsiyon (besin değeri dikkate alınarak)
Konserve	1 kg net ağırlık

Besin değeri tartışması: Gıda ürünlerinde fonksiyonel birim tanımında besin değerinin (kalori, protein, vitamin içeriği) dikkate alınıp alınmayacağı metodolojik bir tartışma konusudur. Yalnızca kütle bazlı karşılaştırma, besin değeri farklı ürünler arasında yanıltıcı olabilir.

---

Gıda Sektöründe Çevresel Etiketleme

Mevcut Yaklaşımlar

Yaklaşım	Açıklama	Örnek
Karbon etiketi	Yalnızca GWP	Carbon Trust, Oatly
Çoklu göstergeli etiket	Birden fazla etki kategorisi	Eco-Score, Planet-Score
Tam EPD	Tüm etki kategorileri	EPD International
Trafik ışığı sistemi	Basitleştirilmiş A-E skalası	Eco-Score

Fransa Eco-Score

Fransa, gıda ürünlerinde çevresel etiketleme konusunda öncü konumdadır. Eco-Score, LCA bazlı bir A-E derecelendirme sistemi olarak tüketicilere basitleştirilmiş çevresel bilgi sunmayı hedefler.

AB Çevresel Etiketleme Girişimi

Avrupa Komisyonu, gıda ürünleri dahil tüm ürünler için çevresel iddia ve etiketleme kurallarını düzenleyen bir direktif üzerinde çalışmaktadır. Bu düzenleme, LCA bazlı iddiaların standardizasyonunu ve doğrulamasını zorunlu kılacaktır.

---

Gıda LCA'sında Metodolojik Zorluklar

1. Arazi Kullanımı Değişikliği (LUC)

Tarımsal üretim için ormanların veya doğal alanların dönüştürülmesinden kaynaklanan emisyonların modellenmesi:

• Doğrudan LUC (dLUC): Belirli bir arazi parselindeki dönüşüm
• Dolaylı LUC (iLUC): Pazar mekanizmaları yoluyla dolaylı arazi dönüşümü (ör. biyoyakıt talebi sonucu ormansızlaşma)

iLUC modellenmesi yüksek belirsizlik taşır ve metodolojik tartışma konusudur.

2. Biyoçeşitlilik

Tarımsal üretimin biyoçeşitlilik üzerindeki etkisini ölçmek, mevcut LCIA yöntemlerinin en zayıf alanlarından biridir. Arazi kullanımı ve arazi kullanımı değişikliği göstergeleri, biyoçeşitlilik etkisini yalnızca kısmen yansıtır.

3. Tahsis

Gıda işleme sektöründe çoklu çıktılar yaygındır:

• Süt: Krema, peynir, peynir suyu, tereyağı
• Et: Farklı parçalar, deri, iç organlar
• Tahıl: Un, kepek, yem

Tahsis yöntemlerinin seçimi (kütle, ekonomik değer, kuru madde) sonuçları önemli ölçüde etkiler.

4. Gıda Kaybı ve İsraf

Yaşam döngüsü boyunca gerçekleşen gıda kayıplarının modellenmesi:

• Hasat ve işleme kayıpları
• Depolama ve dağıtım kayıpları
• Perakende israfı
• Tüketici israfı (evde atılan gıda)

---

Türkiye Gıda Sektöründe EPD Fırsatları

Türkiye, önemli bir gıda üretici ve ihracatçısıdır. EPD, Türk gıda ürünleri için şu avantajları sağlayabilir:

• Avrupa pazarına erişim: AB'nin çevresel etiketleme düzenlemelerine hazırlık
• Rekabet avantajı: Çevresel şeffaflık ile marka değeri
• Tedarik zinciri gereksinimleri: Uluslararası perakendecilerin çevresel veri talepleri
• Scope 3 raporlama: Gıda üreticilerinin karbon ayak izi bildirimlerine katkı
• Sürdürülebilir tarım: Üretim süreçlerindeki iyileştirme fırsatlarının belirlenmesi

---

Gıda EPD'si Hazırlama Rehberi

1. Tarımsal Veri Toplama

• Gübre türleri ve uygulama oranları (kg N/ha)
• Pestisit kullanımı (aktif madde bazında)
• Sulama miktarı ve kaynağı
• Enerji tüketimi (tarımsal makineler)
• Arazi verimi (ton/ha)

2. İşleme Verileri

• Enerji tüketimi (kWh/ton ürün)
• Su tüketimi (m3/ton)
• Reçeteler ve malzeme bilgileri
• Gıda kaybı oranları
• Atık ve yan ürün yönetimi

3. Ambalaj ve Dağıtım

• Ambalaj malzemeleri ve ağırlıkları
• Taşıma mesafeleri ve modları
• Soğuk zincir enerji tüketimi
• Depolama koşulları

4. Tüketim ve Yaşam Sonu

• Evde pişirme/hazırlama enerji tüketimi
• Gıda israfı oranı
• Ambalaj atıkları yönetimi
• Organik atık bertarafı

---

Sonuç

Gıda sektöründe EPD, çevresel şeffaflığın ve sürdürülebilir üretimin anahtar aracıdır. Tarımsal üretimden tüketici israfına kadar uzanan karmaşık yaşam döngüsü, metodolojik zorluklar ve geniş veri gereksinimleri taşısa da, doğru yöntemlerle yürütülen bir gıda LCA'sı ve buna dayanan EPD, sektörün çevresel performansını iyileştirmek için güçlü bir temel sağlar.

AB'nin çevresel etiketleme düzenlemeleri ve tüketici beklentilerindeki artış, gıda EPD'lerinin önemini her geçen gün artırmaktadır.

Gıda sektöründe EPD hazırlığı, tarımsal LCA ve çevresel etiketleme konularında profesyonel destek için CarbonEmit ile iletişime geçebilirsiniz.