CBAM Geçiş Döneminden Çıkarılan Dersler ve Öneriler

CBAM Geçiş Dönemini Değerlendirmek

Ekim 2023'te başlayan ve Aralık 2025'te sona eren CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism / Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) geçiş dönemi, hem AB ithalatçıları hem de üçüncü ülkelerdeki ihracatçılar için büyük bir öğrenme süreci oldu.

Bu dönemde raporlama yükümlülüğü mevcuttu; ancak CBAM sertifikası alım zorunluluğu henüz yoktu. Avrupa Komisyonu, geçiş dönemini bir "prova" olarak tanımladı: Firmalar gerçek para yatırmaksızın sistemle tanışıyor, verilerini derliyor ve eksiklerini giderme fırsatı buluyordu.

Şimdi 2026 başında, kalıcı dönemin ilk yılında, geçiş döneminden öğrenilenler hem ihracatçılar hem de ithalatçılar için son derece değerlidir.

Bu yazıda, geçiş döneminin pratikte nasıl geçtiğini, hangi sorunların ön plana çıktığını ve kalıcı döneme hazırlık için ne yapılması gerektiğini ele alıyoruz.

---

Geçiş Döneminde Ne İstendi?

CBAM geçiş dönemi raporlamasında AB'deki yetkili ithalatçılar her üç ayda bir aşağıdakileri raporlamak zorundaydı:

• İthal edilen CBAM kapsamı ürünlerin CN kodları ve miktarları
• Bu ürünlere ait gömülü emisyon değerleri (actual veya default)
• Üretim tesisinin yeri ve ihracatçı bilgileri
• Üçüncü ülkede ödenen karbon fiyatı (varsa)

Geçiş döneminde doğrulama zorunluluğu tam olarak uygulanmadı; Avrupa Komisyonu esneklikle yaklaştı. Ancak bu esnekliğin kalıcı dönemde geçerliliği kalmamıştır.

---

Geçiş Döneminde Öne Çıkan Temel Sorunlar

Geçiş döneminde tüm taraflar belirli güçlüklerle karşılaştı. Bu güçlükleri kategoriler halinde incelemek, kalıcı dönem hazırlığı açısından yol göstericidir.

1. İhracatçı Tedarikçiden Veri Alamamak

Geçiş döneminde AB ithalatçılarının en çok yakındığı sorunların başında, tedarikçilerden emisyon verisi almak geldi.

Neden zordu?

• Üçüncü ülkedeki üretici firmalar CBAM'ın ne olduğunu yeterince bilmiyordu.
• Emisyon ölçüm altyapıları yoktu ya da eksikti.
• Tesis bazlı izleme metodolojisi (monitoring plan) henüz oluşturulmamıştı.
• Ticari hassasiyet gerekçesiyle üreticiler veri paylaşmaktan kaçındı.

Bu nedenle pek çok ithalatçı, actual veri yerine default değerleri kullanarak raporlamasını tamamlamak zorunda kaldı.

2. CN Kodu Sınıflandırmasında Hatalar

CBAM kapsamındaki ürünlerin CN (Combined Nomenclature) kodlarına göre belirlenmesi gerekiyordu. Ancak özellikle çelik alt ürün kategorilerinde kod seçimi pratikte karmaşık bir hale geldi.

• Yanlış CN kodu seçimi, rapordan ürün eksik bırakılmasına ya da kapsam dışı ürünlerin dahil edilmesine yol açtı.
• CBAM CN kodları rehberinde bu konuya ayrıntılı değinilmektedir.

3. İzleme Planı (Monitoring Plan) Yokluğu

Kalıcı dönemde actual data kullanımı için ihracatçı üreticinin tesis bazlı bir izleme planı (monitoring plan) hazırlamış olması gerekmektedir. Geçiş döneminde bu plan yoktu.

Geçiş dönemini hazırlık fırsatı olarak değerlendiremeyen firmaların kalıcı dönemde actual veri sunması zorlaşmaktadır. CBAM izleme planı yazısında bu sürecin detaylarını bulabilirsiniz.

4. CBAM Portalı Teknik Sorunları

Avrupa Komisyonu'nun CBAM geçiş dönemi raporlama portalı, ilk aylarda ciddi teknik aksaklıklar yaşadı. Yavaş yanıt süreleri, veri giriş hataları ve kullanıcı arayüzü sorunları raporlama süreçlerini sekteye uğrattı.

Bu sorunlar zamanla giderildi; ancak kalıcı dönem portalının (CBAM Registry) de başlangıçta benzer sancılar yaşayabileceği göz ardı edilmemelidir.

5. Türkiye'nin Özel Durumu

Türkiye, AB'nin en büyük ticaret ortaklarından biri olarak geçiş dönemiyle erken temas kurdu. Türk çelik, alüminyum ve gübre ihracatçıları, AB alıcılarının emisyon veri taleplerine yanıt vermeye çalışırken yeni bir süreçle karşı karşıya kaldı.

Türkiye Ticaret Bakanlığı ve sektör birlikleri, geçiş döneminde rehber yayımladı ve kapasite artırım çalışmaları başlattı. Ancak tesis düzeyinde bilgi ve ölçüm altyapısının henüz yeterince gelişmediği gözlemlendi.

---

Sektör Bazında Geçiş Dönemi Değerlendirmesi

Sektör	Temel Güçlük	Öne Çıkan Sorun
Çelik	Alt ürün çeşitliliği, hesaplama karmaşıklığı	CN kodu hataları, yakıt karışımı belirsizliği
Alüminyum	Dolaylı elektrik emisyonları	Elektrik kaynağı belgeleme güçlüğü
Çimento	Proses emisyonları ve yakıt emisyonları ayrımı	İzleme planı yokluğu
Gübre	Azot protoksit (N2O) hesabı	N2O ölçüm altyapısı eksikliği
Demir	Pik demir ve sinter ürünleri ayrımı	Ön ürün emisyon atıfları
Elektrik	Sınır ötesi akış verisi	Ulusal elektrik karbon yoğunluğu hesaplama

---

Geçiş Döneminden Kalıcı Döneme: Ne Değişti?

Kalıcı dönemle birlikte devreye giren temel değişiklikler şunlardır:

1. Sertifika alım yükümlülüğü: Artık yalnızca raporlamak yetmez; gömülü emisyona karşılık gelen CBAM sertifikaları satın alınmalı ve teslim edilmelidir.
2. Doğrulama zorunluluğu: Actual veri kullanan beyanlar, akredite bağımsız doğrulayıcı tarafından onaylanmış olmalıdır.
3. Yetkili beyan mükellefi statüsü: İthalatçıların kayıt yaptırma zorunluluğu kesin kural haline gelmiştir.
4. Sertifika stoğu kuralı: Yıl sonu itibarıyla belirli sertifika stoğu tutma yükümlülüğü uygulamaya girmiştir.
5. Ceza mekanizmaları: Geçiş dönemindeki esneklik ortadan kalkmış, uyumsuzluk ciddi idari yaptırımlarla sonuçlanmaktadır.

---

Geçiş Döneminin Dersleri: 8 Kritik Öğrenim

Ders 1: Tedarikçi İlişkileri Veri Kalitesini Belirliyor

Güvenilir actual veri ancak güçlü tedarikçi ilişkileri ve açık iletişimle elde edilebilir. Geçiş döneminde bu ilişkiyi kuramamış ithalatçılar, kalıcı dönemde ciddi maliyet dezavantajıyla karşı karşıya kalmaktadır.

Ders 2: Default Değer Pahalıya Mal Olabilir

Geçiş döneminde default değer kullanımının mali sonucu yoktu; ama kalıcı dönemde default değerler çoğu zaman actual veriye göre önemli ölçüde yüksek çıkmaktadır. Bu fark, doğrudan ekstra sertifika maliyetine dönüşmektedir. CBAM default vs actual karşılaştırması için ilgili yazımıza bakabilirsiniz.

Ders 3: İzleme Planı Geciktirilemez

Actual veri üretebilmek için tesis düzeyinde bir izleme metodolojisi şarttır. Bu planın hazırlanması ve uygulamaya konulması zaman almaktadır. Geçiş dönemini fırsata çeviremeyip bu hazırlığı yapmayan firmalar, kalıcı dönemde default değerle mahsur kalmaktadır.

Ders 4: CN Kodu Doğruluğu Temel Görev

Hangi ürünün CBAM kapsamında olduğu ve hangi CN koduna karşılık geldiği titizlikle belirlenmeli; gümrük beyanname verileriyle sürekli kontrol edilmelidir.

Ders 5: Erken Dijitalleşme Süreçleri Kolaylaştırıyor

Geçiş döneminde manuel Excel süreçleriyle raporlamalarını tamamlayan firmalar, zaman ve hata kayıplarının büyüklüğünü bizzat gördü. Dijital araç ve yazılım entegrasyonu, hem veri kalitesini hem de hazırlık hızını artırmaktadır.

Ders 6: Yönetim Taahhüdü Olmadan İlerleme Sağlanamıyor

CBAM sürecinin sadece çevre ya da lojistik ekibine havale edilmesi, uyum için yeterli değildir. Satın alma, finans, üretim ve üst yönetimin ortak sahipliği kritiktir.

Ders 7: AB Mevzuatı Hızlı Değişiyor

Geçiş dönemi boyunca Avrupa Komisyonu birden fazla uygulama yönetmeliği, teknik rehber ve SSS belgesi yayımladı. Bu değişiklikleri takip etmeyenler, eski bilgiyle hareket etti ve hatalar yaptı.

Ders 8: Türk Firmalar İçin Kalıcı Dönem Daha Zorlu

Türkiye'den ihracat yapan firmalar için geçiş döneminin "bedavaya" tamamlanması, kalıcı dönem hazırlığını erteleme riski yarattı. Kalıcı dönemde her gecikmenin doğrudan mali karşılığı olmaktadır.

---

Kalıcı Döneme Hazırlık İçin Öncelikli Adımlar

Geçiş dönemi derslerini göz önünde bulundurarak kalıcı döneme hazırlık için öncelik sırasına koyduğumuz adımlar:

1. Tüm CBAM kapsamlı tedarikçileri haritalandırın ve her biriyle emisyon veri sözleşmesi yapın.
2. İzleme planını en kısa sürede hazırlayın ve uygulamaya alın.
3. Mevcut emisyon değerlerini default ile actual karşılaştırması yaparak hangisinin daha avantajlı olduğunu değerlendirin.
4. CBAM bütçesi oluşturun: Tahmini sertifika maliyet projeksiyon modeli kurgulanmalıdır.
5. Doğrulayıcı seçimini erkenden yapın; akredite doğrulayıcı kapasitesi sınırlı olup randevu almak zaman alabilir.
6. İç süreçleri dijital araçlarla destekleyin; veri toplama ve raporlama süreçlerini otomatize edin.

CBAM en sık hatalar yazısında bu süreçlerde dikkat edilmesi gereken tuzaklar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Geçiş döneminde yanlış raporlama yapıldıysa geriye dönük düzeltme mümkün mü?

Avrupa Komisyonu geçiş dönemi raporlamaları için makul bir esneklik politikası izledi. Ciddi hataların düzeltilmesine izin verildi; ancak bu esneklik kalıcı dönem beyanları için geçerli değildir.

Geçiş döneminde hiç raporlama yapmayan ithalatçılara yaptırım uygulandı mı?

Tamamen rapor sunmayan firmalar bazı ulusal makamlarca uyarı aldı. Ancak geçiş döneminde uygulanan yaptırımlar, kalıcı dönemdeki ceza mekanizmalarına kıyasla çok daha hafif kaldı.

Geçiş dönemi raporlamaları kalıcı dönem için kullanılabilir mi?

Geçiş dönemi verileri referans olarak değerlendirilebilir ancak kalıcı dönem beyanları için bağımsız doğrulama ve güncel izleme planı verilerinin kullanılması zorunludur.

Türkiye için özel bir geçiş dönemi değerlendirmesi yapıldı mı?

Avrupa Komisyonu, Türkiye dahil büyük ihracatçı ülkelerin CBAM uyumunu özellikle izlemektedir. Türkiye Ticaret Bakanlığı da sektör temsilcileriyle birlikte geçiş dönemi uyum düzeyini değerlendiren raporlar yayımlamıştır.

---

Sonuç

CBAM geçiş dönemi, eksikliklerine karşın değerli bir öğrenme ortamı sundu. Firmaların bu öğrenimleri içselleştirmesi ve kalıcı dönem sistemini tam kapasite işletmesi, hem mali sürdürülebilirlik hem de rekabetçilik açısından kritik önem taşımaktadır.

Geçiş dönemini kaçıranlar ya da eksik geçirenler için şu an hala hazırlık penceresi açıktır. Önemli olan doğru adımları doğru sırayla atmaktır.

CBAM uyum sürecinizi uzman destekle yönetmek için CarbonEmit'in CBAM çözümlerini inceleyebilirsiniz.