LCA'da Sistem Sınırı Belirleme: Metodolojik Rehber

Sistem Sınırı Nedir?

Sistem sınırı, bir yaşam döngüsü değerlendirmesinde hangi birim süreçlerin çalışmaya dahil edileceğini, hangilerinin hariç tutulacağını tanımlar. ISO 14044:2006, Madde 4.2.3.3'e göre sistem sınırı, çalışmanın amacı ve kapsamıyla tutarlı olmalı ve dahil edilme/hariç tutulma kararları gerekçelendirilmelidir.

Sistem sınırı kararları, LCA sonuçlarını doğrudan etkileyen en kritik metodolojik kararlardan biridir. Yanlış veya tutarsız sistem sınırı belirleme, yanıltıcı sonuçlara ve hatalı çevresel iddialara yol açabilir.

---

Sistem Sınırı Türleri

Beşikten Kapıya (Cradle-to-Gate)

Hammadde çıkarımından üretim tesisi kapısına kadar olan yaşam döngüsü aşamalarını kapsar.

Dahil edilen aşamalar:

• Hammadde çıkarımı ve işlenmesi (A1)
• Hammaddelerin fabrikaya taşınması (A2)
• Üretim süreçleri (A3)

Kullanım alanları:

• EPD hazırlığında (özellikle ara ürünler)
• İşletmeler arası (B2B) çevresel iletişim
• Tedarikçi değerlendirmesi
• CBAM gömülü emisyon hesaplamaları

Avantajları:

• Veri toplama kapsamı daha yönetilebilir
• Üretici kontrolündeki süreçlere odaklanma
• Daha kısa sürede tamamlanabilir

Sınırlılıkları:

• Kullanım ve ömür sonu aşamalarını hariç tutarak eksik bir resim çizer
• Yük kaydırma riski (üretimde düşük etki, kullanımda yüksek etki)

Beşikten Mezara (Cradle-to-Grave)

Hammadde çıkarımından ömür sonuna kadar tüm yaşam döngüsünü kapsar.

Dahil edilen aşamalar:

• Hammadde çıkarımı (A1-A3)
• Dağıtım ve satış (A4-A5)
• Kullanım aşaması (B1-B7)
• Ömür sonu işlemleri (C1-C4)

Kullanım alanları:

• Tam kapsamlı LCA çalışmaları
• Tüketiciye yönelik çevresel iletişim
• Ürün karşılaştırmaları
• Stratejik karar destek

Beşikten Beşiğe (Cradle-to-Cradle)

Ürünün yaşam döngüsünün sonundaki geri kazanım ve yeniden kullanım süreçlerini, yeni bir ürün yaşam döngüsüne girdi olarak modelleyen yaklaşımdır.

Kullanım alanları:

• Döngüsel ekonomi analizleri
• Geri dönüşüm ve yeniden kullanım senaryoları
• Malzeme döngüsü optimizasyonu

Kapıdan Kapıya (Gate-to-Gate)

Tek bir üretim tesisi veya sürecin çevresel etkilerini kapsar.

Kullanım alanları:

• Süreç optimizasyonu
• Tesis karşılaştırması
• Modüler LCA yaklaşımı

---

EN 15804 Yaşam Döngüsü Modülleri

İnşaat sektöründe EN 15804 standardı, yaşam döngüsü aşamalarını modüler bir yapıda tanımlar:

Modül	Aşama	Açıklama
A1	Hammadde	Hammadde çıkarımı ve işlenmesi
A2	Taşıma	Hammaddelerin fabrikaya taşınması
A3	Üretim	Ürün üretimi
A4	Taşıma	Ürünün şantiyeye taşınması
A5	Montaj	Ürünün binaya montajı
B1	Kullanım	Kullanım aşaması etkileri
B2	Bakım	Bakım süreçleri
B3	Onarım	Onarım süreçleri
B4	Yenileme	Bileşen değişimi
B5	Yenileme	Kapsamlı yenileme
B6	Enerji kullanımı	İşletme enerji tüketimi
B7	Su kullanımı	İşletme su tüketimi
C1	Söküm	Binadan söküm
C2	Taşıma	Atık taşıma
C3	Atık işleme	Geri dönüşüm, enerji geri kazanımı
C4	Bertaraf	Depolama veya yakma
D	Ek bilgi	Sistem sınırı dışındaki faydalar ve yükler

---

Kesme Kriterleri (Cut-off Criteria)

Tüm girdi ve çıktıların modellenmesi pratikte mümkün olmadığından, ISO 14044 belirli kesme kriterleri uygulanmasına izin verir. Ancak bu kriterlerin açıkça belirtilmesi ve gerekçelendirilmesi zorunludur.

Yaygın Kesme Yaklaşımları

Kütle bazlı kesme:

• Toplam kütlenin belirli bir yüzdesinin (genellikle %1-5) altında kalan girdiler hariç tutulabilir
• Kümülatif olarak hariç tutulan girdiler toplam kütlenin %5'ini geçmemelidir

Enerji bazlı kesme:

• Toplam enerji girdisinin belirli bir yüzdesinin altında kalan akışlar hariç tutulabilir

Çevresel önem bazlı kesme:

• Kütle veya enerji olarak küçük olsa bile çevresel açıdan önemli olan akışlar (ör. ağır metaller, nadir toprak elementleri) dahil edilmelidir

EN 15804+A2'ye Göre Kesme Kuralları

• Toplam kütlenin en az %99'u ve toplam enerji girdisinin en az %99'u kapsanmalıdır
• Bilinen çevresel açıdan önemli hiçbir akış hariç tutulmamalıdır

---

Sistem Sınırı Belirleme Adımları

Adım 1: Çalışmanın Amacını Değerlendirin

Sistem sınırı, doğrudan çalışmanın amacından türetilmelidir:

• EPD hazırlığı: İlgili PCR'nin gerektirdiği yaşam döngüsü aşamalarını kapsayın
• Ürün karşılaştırması: Tüm ürünler için eşdeğer sistem sınırları kullanın
• İç karar destek: Kararla ilgili aşamalara odaklanın
• Regülatif uyum: Düzenlemenin gerektirdiği kapsamı karşılayın

Adım 2: Yaşam Döngüsü Aşamalarını Haritalayın

Ürünün yaşam döngüsünü aşama aşama belirleyin:

1. Hammadde tedarik zincirini haritalayın
2. Üretim süreçlerini tanımlayın
3. Dağıtım ve lojistik senaryolarını belirleyin
4. Kullanım senaryolarını tanımlayın
5. Ömür sonu senaryolarını belirleyin

Adım 3: Dahil Edilecek ve Hariç Tutulacak Süreçleri Belirleyin

Her birim süreç için dahil etme/hariç tutma kararını gerekçelendirin:

Genellikle dahil edilen süreçler:

• Doğrudan üretim süreçleri
• Hammadde üretimi ve taşıması
• Enerji üretimi (elektrik, ısı)
• Proses atıklarının işlenmesi

Genellikle hariç tutulan süreçler (gerekçelendirilmesi koşuluyla):

• Sermaye malları (makineler, binalar) -- bazı PCR'ler dahil eder
• Çalışanların ulaşımı
• Ofis faaliyetleri
• AR-GE süreçleri

Adım 4: Zamansal ve Coğrafi Sınırları Tanımlayın

• Zamansal kapsam: Verilerin hangi dönemi temsil ettiği (ör. 2023 üretim verileri)
• Coğrafi kapsam: Üretimin ve kullanımın gerçekleştiği bölgeler
• Teknolojik kapsam: Hangi üretim teknolojisinin modellendiği

Adım 5: Çok İşlevli Süreçleri ve Tahsisi Değerlendirin

Sistem sınırı içinde birden fazla ürün üreten süreçler varsa, tahsis (allocation) yöntemlerinin belirlenmesi gerekir. ISO 14044'ün tahsis hiyerarşisi:

1. Mümkünse tahsisten kaçının (alt bölümleme veya sistem genişletme)
2. Fiziksel ilişki bazlı tahsis (kütle, enerji)
3. Diğer ilişki bazlı tahsis (ekonomik değer)

---

Sistem Sınırı Kararlarının Sonuçlara Etkisi

Vaka Örneği: Plastik Ambalaj

Aynı ürün için farklı sistem sınırları, farklı sonuçlara yol açar:

Sistem Sınırı	GWP Sonucu	Vurgu
Beşikten kapıya	2.1 kg CO2-eq/kg	Üretim etkisi
Beşikten kapıya + taşıma	2.4 kg CO2-eq/kg	Lojistik dahil
Beşikten mezara (düzenli depolama)	3.2 kg CO2-eq/kg	Ömür sonu etkileri dahil
Beşikten mezara (yakma + geri kazanım)	1.8 kg CO2-eq/kg	Enerji geri kazanımı kredisi

Bu örnek, sistem sınırı kararlarının sonuçları ne kadar etkilediğini açıkça göstermektedir.

---

ISO 14044 Gereksinimleri

ISO 14044:2006, sistem sınırı konusunda şu gereksinimleri belirler:

1. Sistem sınırı çalışmanın amacıyla tutarlı olmalıdır (Madde 4.2.3.3)
2. Hariç tutulan süreçler ve bu kararların gerekçeleri açıkça belirtilmelidir
3. Karşılaştırmalı iddialarda eşdeğer sistem sınırları kullanılmalıdır (Madde 4.2.3.7)
4. Hassasiyet analizi ile sistem sınırı kararlarının sonuçlara etkisi değerlendirilmelidir
5. Kesme kriterleri açıkça tanımlanmalı ve uygulanmalıdır

Sistem sınırlarının veri kalitesi üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemelidir. Geniş sistem sınırları daha kapsamlı bir resim çizerken, veri boşlukları ve belirsizlik riskini artırır.

---

Sonuç

Sistem sınırı belirleme, LCA'nın en kritik metodolojik kararlarından biridir. ISO 14044'ün gereksinimlerine uygun, tutarlı ve şeffaf bir sistem sınırı tanımı, güvenilir LCA sonuçlarının temel koşuludur. Her hariç tutma kararı gerekçelendirilmeli, hassasiyet analizi ile test edilmeli ve raporlamada açıkça belirtilmelidir.

LCA sistem sınırı belirleme ve metodolojik kararlarınızda profesyonel rehberlik için CarbonEmit ile iletişime geçebilirsiniz.